Anadolu medeniyetleri tarihi: MKS konu rehberi
Anadolu medeniyetleri tarihi, rehberlik sınavında (MKS) en çok soru gelen konu; 100 sorunun yaklaşık 12'si buradan geliyor. Paleolitik mağaralardan Hellenistik krallıklara uzanan uzun bir yol bu. Sorular çoğunlukla bir uygarlığın merkezini, krallarını, tanrılarını ya da icatlarını, bir kentin hangi uygarlığa ait olduğunu ve bugün hangi ilde kaldığını soruyor.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Bu konuyu çalışırken bizi en çok zorlayan şey bilginin çokluğu değil, benzerliğiydi: Lidya ile Likya, iki ayrı Yazılıkaya, Kubaba ile Kybele. Sayfayı biraz da o karışıklığı çözmek için yazdık.
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 12; sınavın en ağırlıklı konusu. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Dönem
- Paleolitik Çağ'dan Hellenistik krallıkların Roma'ya katıldığı döneme kadar
- Komşu konular
- Kazılar, buluntular ve mitoloji Arkeoloji ve mitoloji; Yunan kentleri ve Roma Roma, Yunan ve Bizans tarihi; antik kentlerin yeri Türkiye'nin tarihi ve turizm coğrafyası konusuna da giriyor. Aynı yerleşim birden çok konuda sorulabiliyor.
Bu konudan neler sorulur?
Konu tarih öncesiyle açılıyor: Paleolitik, Epipaleolitik, Neolitik ve Kalkolitik çağların özellikleri ve Anadolu'daki önemli mağaralar ve yerleşimler, yani Karain, Göbeklitepe, Çayönü, Çatalhöyük ve Hacılar. Ardından Asur Ticaret Kolonileri Çağı geliyor: Kültepe, karum ve ticaret düzeni, Anadolu'da yazılı tarihin başlaması.
Ortaya Hattiler ve Hititler oturuyor: krallar, başkent Hattuşa, din ve tanrılar, Kadeş Savaşı ve antlaşması, yazı. Troya ve Batı Anadolu'nun yerli halkları ile Geç Hitit kent devletleri (merkezleri, tanrıça Kubaba, hiyeroglif yazıtlar) bu dönemin devamı.
MÖ 1. binyılda sahne kalabalıklaşıyor: Urartu, Frig, Lidya, Likya ve Karya, her biri başkenti, kralları, tanrıları ve icatlarıyla. Sonra Pers egemenliği (satraplık düzeni, Kral Yolu, Büyük İskender'in seferine kadar olan dönem) ve Hellenistik krallıklar geliyor: Pergamon (Bergama), Kommagene, Pontus, Bitinya; bir de Galatlar.
Bütün bunların üstüne eşleştirme soruları var: hangi kentin hangi uygarlığa ait olduğu ve bugün hangi ilde bulunduğu.
Uygarlıklar ve merkezleri
Dönemleri yaklaşık verdik; kaynaklar arasında birkaç on yıllık farklar olabiliyor. Sınavda da kesin yıldan çok sıra ve dönem soruluyor.
| Uygarlık ve dönem | Merkez (bugün) | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Hattiler MÖ 3. binyıl – 2. binyıl başı | Orta Anadolu, Kızılırmak kavsi | Hititlerden önceki yerli halk. Alacahöyük kral mezarlarındaki güneş kursları bu kültürle ilişkilendirilir. |
| Asur Ticaret Kolonileri MÖ yak. 1950–1750 | Kültepe (Kaniş), Kayseri | Asurlu tüccarların ticaret merkezi karum. Çivi yazılı tabletlerle Anadolu'da yazılı tarih başlar. Anadolu'ya kalay ve kumaş gelir, karşılığında altın ve gümüş gider. |
| Hititler MÖ yak. 1650–1200 | Hattuşa (Boğazkale, Çorum) | Hint-Avrupa dilli halk; kendi dillerine Neşili derlerdi. "Hatti ülkesinin bin tanrısı" anlayışı, açık hava tapınağı Yazılıkaya. Mısır'la Kadeş Savaşı ve antlaşması. Hattuşa 1986'dan beri UNESCO listesinde. |
| Troya MÖ 3000'den Roma dönemine | Hisarlık Tepe (Çanakkale) | Üst üste dokuz ana yerleşim katı. Çanakkale Boğazı'na yakınlığı kenti önemli kıldı. UNESCO listesinde (1998). |
| Geç Hitit kent devletleri MÖ yak. 1200–700 | Karkamış (Gaziantep), Malatya (Arslantepe), Maraş, Karatepe (Osmaniye) | Hitit İmparatorluğu yıkılınca güneydoğuda kurulan beylikler. Luvi hiyeroglifiyle yazıtlar, ortostat kabartmaları, tanrıça Kubaba. Asur egemenliğine girerek son buldular. |
| Urartu MÖ 9.–7. yüzyıl | Tuşpa (Van Kalesi, Van) | Baş tanrı Haldi. Kaleler, barajlar ve kanallar (Menua Kanalı). Asur çivi yazısını kendi dillerine uyarladılar. Güneydeki rakipleri Asur'du. |
| Frigler Krallığın en güçlü dönemi MÖ 8. yüzyıl | Gordion (Yassıhöyük, Polatlı, Ankara) | Kral Midas, ana tanrıça Matar (Yunanlar Kybele dedi), fibula, Midas Şehri (Eskişehir). MÖ 7. yüzyıl başında Kimmer akınlarıyla zayıfladılar. Gordion UNESCO listesinde (2023). |
| Lidyalılar MÖ 7. yüzyıl – 6. yüzyıl ortası | Sardes (Sart, Salihli, Manisa) | Elektrondan (altın-gümüş alaşımı) ilk sikkeler. Bin Tepe'deki kral tümülüsleri (Alyattes). Son kral Kroisos, Pers kralı II. Kyros'a yenildi. Sardes ve Bin Tepe UNESCO listesinde (2025). |
| Likyalılar MÖ 1. binyıl | Xanthos (Kaş, Antalya), Patara, Myra, Tlos | Kaya mezarları ve lahitler. Kentlerin ortak meclisle yönetildiği Likya Birliği. Xanthos-Letoon UNESCO listesinde (1988). |
| Karyalılar MÖ 1. binyıl | Mylasa (Milas), Halikarnassos (Bodrum), Labranda | Mausolos'un anıt mezarı Mausoleion, dünyanın yedi harikasından biri. Labranda'da Zeus kutsal alanı. |
| Pers egemenliği MÖ 6. yüzyıl ortası – 334 | Sardes ve Daskyleion (Bandırma) satraplıkları | Eyaletleri yöneten satraplar; Susa'dan Sardes'e uzanan Kral Yolu. Büyük İskender'in seferiyle son buldu. |
| Hellenistik krallıklar MÖ 3.–1. yüzyıl | Pergamon (Bergama), Kommagene (Adıyaman), Pontus, Bitinya | Pergamon: parşömen, kütüphane, Zeus Sunağı; III. Attalos krallığı Roma'ya bıraktı (MÖ 133). Kommagene: I. Antiokhos ve Nemrut Dağı. Pontus: Roma'ya direnen VI. Mithridates. Kelt kökenli Galatlar Ankara çevresine yerleşti. |
Tarih öncesi çağlar
Çağları karıştırmamak için her birini tek bir değişiklikle hatırla: avcılık, küçük taş aletler, tarım, bakır, tunç.
| Çağ | Ne değişti? | Anadolu'dan örnekler |
|---|---|---|
| Paleolitik (Eski Taş) | Avcılık ve toplayıcılık, yontma taş aletler, mağara ve kaya sığınakları | Karain (Antalya), Yarımburgaz (İstanbul) |
| Epipaleolitik (Avrupa'da Mezolitik) | Çok küçük taş aletler (mikrolitler), yerleşik yaşama geçişin başlangıcı | Öküzini ve Beldibi (Antalya) |
| Neolitik (Cilalı Taş) | Tarım ve hayvancılık, köyler; önce çanak çömleksiz, sonra çanak çömlekli evre | Göbeklitepe (Şanlıurfa), Çayönü (Diyarbakır), Çatalhöyük (Konya) |
| Kalkolitik (Bakır-Taş) | Bakırın kullanılması, boyalı çanak çömlek, surlu yerleşimler | Hacılar (Burdur), Yumuktepe (Mersin) |
| Tunç Çağı | Tunç (bakır ve kalay), kentler, krallıklar; Orta Tunç Çağı'nda yazı | Alacahöyük (Çorum), Troya (Çanakkale), Kültepe (Kayseri), Arslantepe (Malatya) |
Sık karıştırılanlar
Yanlış seçenekler çoğunlukla adı ya da konusu benzeyen bilgilerden kuruluyor. Aşağıdaki ikilileri yan yana öğrenirsen bu tuzakların çoğu boşa çıkıyor.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Hattiler – Hititler | Hattiler Anadolu'nun yerli halkı. Hititler sonradan gelen Hint-Avrupa dilli bir halk; Hatti kültüründen çok şey aldılar. Başkentleri Hattuşa'nın adı da Hattice. |
| Lidya – Likya | Lidya: Batı Anadolu'nun iç kesimi, başkent Sardes, sikke. Likya: Teke Yarımadası, Xanthos, kaya mezarları, Likya Birliği. |
| Yazılıkaya (Çorum) – Yazılıkaya (Eskişehir) | Çorum'daki, Hattuşa'nın yanındaki Hitit açık hava tapınağı. Eskişehir'deki, Frig kült merkezi Midas Şehri'nin bulunduğu köy. |
| Kubaba – Matar (Kybele) | Kubaba, Geç Hitit döneminde Karkamış'ın tanrıçası. Matar, Friglerin ana tanrıçası; Yunanlar Kybele dedi. |
| Haldi – Teşup | Haldi, Urartu'nun baş tanrısı. Teşup, Hurri kökenli fırtına tanrısı; Hitit tanrıları arasında da yer alır. |
| Kadeş Savaşı – Kadeş Antlaşması | Savaş yaklaşık MÖ 1274'te Hitit kralı II. Muvatalli ile Mısır firavunu II. Ramses arasında. Antlaşma yaklaşık MÖ 1259'da III. Hattuşili ile II. Ramses arasında; Hitit kopyası İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde. |
| Midas – Kroisos | İkisi de zenginlikle anılır. Midas, dokunduğunu altına çeviren efsanenin Frig kralı. Kroisos (Karun), Lidya'nın son kralı. |
| Karum – vabartum | Karum, Asurlu tüccarların büyük ticaret merkezi (Kültepe'deki gibi). Vabartum, daha küçük ticaret istasyonu. |
Nasıl çalışılır?
Önce zaman çizelgesini kur: tarih öncesi çağlar, Tunç Çağı (Asur kolonileri ve Hititler), MÖ 1. binyılın krallıkları, Pers egemenliği ve Hellenistik krallıklar. Bir uygarlığın bu çizgide nereye oturduğunu bilirsen seçeneklerin bir kısmını bakar bakmaz elersin.
Sonra her uygarlık için aynı dört bilgiyi çıkar: merkezi ve bugün hangi ilde olduğu, önemli kralları, tanrıları, bilinen icadı ya da eseri. Geçmiş sınavlarda bu konudaki soruların büyük kısmı bu bilgilerden birini sordu.
Kent–uygarlık ve höyük–il eşleştirmelerini bir haritanın üzerinde çalış; birkaç eşleştirmeden doğru olanları seçtiren sorular da geliyor. Adı birbirine benzeyenleri, yukarıdaki tablodaki gibi, kendi notlarında yan yana yaz.
Son olarak komşu konulara bak: aynı yerleşimin buluntuları ve mitolojisi Arkeoloji ve mitoloji konusunda, Yunan kentleri Roma, Yunan ve Bizans tarihi konusunda soruluyor.
Bizden bir öneri: Hitit kralları gibi uzun listeleri tek oturuşta ezberlemeye çalışma. Birkaç gün arayla yapılan kısa tekrarlar çok daha kalıcı.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. Neolitik yerleşim Çatalhöyük'te evler birbirine bitişik yapıldığı için aralarında sokak yoktu. Bu evlere nasıl girilirdi?
- Avluya açılan ahşap kapıdan
- Damdaki açıklıktan, merdivenle
- Evleri birbirine bağlayan yer altı tünellerinden
- Yerleşimin ortasındaki ortak koridordan
- Duvarın alt kısmına açılan dar bir geçitten
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Evler duvar duvara yapıldığı için damlar sokak gibi kullanılırdı. Eve damdaki açıklıktan merdivenle inilirdi; aynı açıklık ocağın dumanını da dışarı verirdi. Çatalhöyük Konya'da ve 2012'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde.
2. Fenike dili ve Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış iki dilli yazıtı, Anadolu hiyeroglif yazısının okunmasına büyük katkı sağlayan Geç Hitit kalesi hangisidir?
- Karatepe-Aslantaş
- Karkamış
- Zincirli
- Arslantepe
- Kültepe
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Osmaniye'nin Kadirli ilçesindeki Karatepe-Aslantaş, MÖ 8. yüzyılda Azatiwada'nın kurdurduğu kale. Yazıtın Fenike dilindeki metni okunabildiği için Luvi hiyeroglifli metin de çözülebildi. Kazıları Halet Çambel ve Helmuth Theodor Bossert yürüttü.
3. Urartu Kralı II. Rusa döneminde Van Gölü'nün doğu kıyısında kurulan kale aşağıdakilerden hangisidir?
- Çavuştepe
- Altıntepe
- Ayanis
- Kayalıdere
- Anzaf
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Ayanis'in Urartu dilindeki adı Rusahinili Eiduru-kai: "Eiduru Dağı önündeki Rusa kenti". Eiduru, bugünkü Süphan Dağı. Çavuştepe'yi II. Sarduri kurdurdu; Altıntepe Erzincan'da, Kayalıdere Muş'ta.
4. Eskişehir'in Han ilçesine bağlı Yazılıkaya köyünde bulunan, kayaya oyulmuş anıtsal cephesiyle tanınan Frig yerleşimi hangi adla bilinir?
- Gordion
- Kerkenes
- Daskyleion
- Midas Şehri
- Hattuşa
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Kaya cephesinin üzerindeki Frig yazıtında Midas adı geçtiği için cepheye Midas Anıtı, yerleşime Midas Şehri denir. Çorum'daki Hitit açık hava tapınağı Yazılıkaya ile karıştırılmamalı.
5. Strabon'un aktardığına göre Likya Birliği'nde üye kentlerin ortak mecliste kaç oy kullanacağı neye göre belirlenirdi?
- Kentin kuruluş tarihine
- Kentteki tapınak sayısına
- Kentin büyüklüğüne
- Her yıl çekilen kuraya
- Pers satrabının kararına
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Strabon, birliğe oy veren 23 kentten en büyüklerin üçer, orta büyüklüktekilerin ikişer, ötekilerin birer oyu olduğunu yazar. Üç oylu kentler Xanthos, Patara, Pinara, Olympos, Myra ve Tlos'tu. Kentlerin birliğe katkısı da oy sayısıyla orantılıydı.