Türkiye’nin flora ve faunası, doğa tarihi: MKS konu rehberi
Türkiye’nin flora ve faunası ile doğa tarihi, rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 5'ini veriyor. Soru sayısı az ama konu geniş: bitki örtüsü, fitocoğrafik bölgeler ve endemik türler, koruma altındaki hayvanlar ve kuş alanları, bir de volkanizma, traverten, peri bacaları, karst ve buzul şekilleri gibi jeolojik oluşumlar.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Pamukkale'de traverteni, Kapadokya'da peri bacalarını anlatmadan bir tur bitmiyor. Misafirler de en çok bunu merak ediyor: bu beyazlık nereden geliyor, bu kayalar nasıl böyle aşınmış?
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 5. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Kapsam
- Türkiye'nin bitki örtüsü, hayvanları, koruma alanları ve jeolojik oluşumları
- Komşu konular
- Bir dağın, gölün ya da mağaranın hangi ilde olduğu Türkiye’nin tarihi ve turizm coğrafyası; kaplıcalar ve termal merkezler sağlık turizmi konusuna giriyor. Bir yerin nasıl oluştuğu ya da orada hangi canlıların yaşadığı soruluyorsa bu konuya giriyor.
Bu konudan neler sorulur?
Bitki örtüsünde orman, maki, step (bozkır) gibi bitki toplulukları, fitocoğrafik bölgeler ve endemik bitkiler soruluyor. Hayvanlarda nesli tehlike altındaki ve koruma altına alınmış türler, endemik hayvanlar, kuş göçü ve kuş alanları geliyor; bunlara sulak alanlar, Ramsar alanları ve yaban hayatı geliştirme sahaları gibi korunan alanlar ekleniyor.
Konunun öteki ayağı jeoloji: volkanik dağlar, kalderalar, peri bacaları, traverten, mağaralar ve obruklar, buzul şekilleri. Jeoparklar ve fosiller de bu başlığın içinde.
Bitki örtüsü
Türkiye'de üç fitocoğrafik (bitki coğrafyası) bölge kesişiyor: Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan. Üçü de Holarktik flora âleminin içinde. Kafkasya, Akdeniz ve İran-Anadolu biyoçeşitlilik sıcak noktaları da Türkiye'de buluşuyor.
Bir oran da aklında kalsın: Türkiye'deki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemik, yani dünyada başka hiçbir yerde doğal olarak yetişmiyor.
| Fitocoğrafik bölge | Nerede | Tipik bitki örtüsü |
|---|---|---|
| Avrupa-Sibirya | Karadeniz kıyıları ve iç kesimleri, Istranca Dağları. Ordu'daki Melet Irmağı'nın batısı Öksin, doğusu Kolşik alt bölgesi. | Nemli ormanlar: kayın, gürgen, ladin, kızılağaç. Ormanın tahrip edildiği kıyılarda psödomaki. |
| Akdeniz | Ege ve Akdeniz kıyıları, Batı Anadolu, Toroslar'ın güneyi, Amanoslar | Kızılçam ormanları, maki ve garig. Yükseldikçe karaçam, sedir ve göknar. |
| İran-Turan | İç Anadolu ve Doğu Anadolu platoları | Step (bozkır), dağ stepi, kuru ormanlar ve meşelikler |
Endemik ağaçlara iki iyi örnek var. Kazdağı göknarı yalnızca Kaz Dağları'nda yetişiyor ve IUCN listesinde tehlike altında (EN) sınıfında. Kasnak meşesi de Türkiye'ye özgü; Isparta, Afyonkarahisar ve Kütahya çevresinde yayılıyor.
Hayvanlar ve korunan alanlar
| Tür ya da alan | Nerede | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Akdeniz foku | Ege ve Akdeniz kıyıları; en düzenli üreme Mersin'in batısındaki kayalık kıyılarda | Akdeniz'in nesli en çok tehlike altındaki deniz memelilerinden. Su altından girişi olan deniz mağaralarında dinlenir ve yavrular. |
| Deniz kaplumbağaları | Akdeniz ve Ege kumsalları: Dalyan, Patara, Çıralı, Belek; yeşil kaplumbağa için Mersin, Adana (Akyatan) ve Hatay (Samandağ) | İki tür yumurtlar: iribaş deniz kaplumbağası (Caretta caretta) ve yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas). Yuvalama döneminde bazı kumsallara geceleri girmek yasak. |
| Alageyik | Düzlerçamı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (Antalya) | Türkiye'deki son doğal popülasyon burada; alan 1966'da koruma altına alındı. |
| Kelaynak | Birecik (Şanlıurfa) | Nesli tehlike altındaki göçmen kuş; koloni Birecik'te koruma altında. |
| İnci kefali | Van Gölü havzası | Endemik balık; sodalı gölde yaşar, üremek için göle dökülen tatlı su akarsularına göç eder. |
| Süzülen kuşların göçü | İstanbul Boğazı, Belen Geçidi (Hatay), Doğu Karadeniz (Borçka) | Leylek ve yırtıcı kuşlar denizi geçmemek için bu darboğazlardan geçer; ilkbahar ve sonbaharda binlercesi sayılır. |
| Ramsar alanları | 14 alan: ör. Sultan Sazlığı (Kayseri), Manyas Kuş Gölü (Balıkesir), Gediz Deltası (İzmir), Göksu Deltası (Mersin), Kızılırmak Deltası (Samsun), Meke Maarı ve Kızören Obruğu (Konya), Nemrut Gölü (Bitlis) | Uluslararası öneme sahip sulak alanlar listesi. Türkiye'de toplam 139 sulak alan tescilli. |
Jeolojik oluşumlar
| Oluşum | Nasıl oluşur? | Örnekler |
|---|---|---|
| Volkanik dağ ve kaldera | Magmanın yüzeye çıkmasıyla. Kaldera, volkanın tepesi çöktüğünde oluşan geniş çanaktır. | Ağrı, Erciyes, Hasan, Süphan; Nemrut Dağı (Bitlis) kalderası ve krater gölü |
| Maar | Volkanik patlamanın açtığı çukurun suyla dolması | Meke Gölü (Karapınar, Konya) |
| Peri bacası | Volkanik tüf katmanlarının yağmur, rüzgâr ve sıcaklık farklarıyla aşınması; üstteki sert kayaç alttaki yumuşak tüfü korur | Kapadokya (Nevşehir çevresi) |
| Traverten | Kalsiyum karbonatlı termal suyun yüzeye çıkınca bu maddeyi çökeltmesi | Pamukkale (Denizli) |
| Karst şekilleri | Kireçtaşının suda çözünmesi: mağaralar, sarkıt ve dikitler; boşluğun tavanı çökerse obruk | Toroslar'daki mağaralar; Karapınar obrukları, Kızören Obruğu (Konya) |
| Buzul şekilleri | Eski buzulların aşındırması: sirk gölleri, U biçimli vadiler | Kaçkar Dağları, Cilo-Sat Dağları, Ağrı ve Erciyes |
| Jeopark | Jeolojik mirasın korunup tanıtıldığı alan | Kula-Salihli UNESCO Küresel Jeoparkı (Manisa): 2013'te tanındı, Türkiye'nin ilk UNESCO jeoparkı. Genç volkan konileri ve lav akıntılarıyla bilinir. |
Sık karıştırılanlar
Bu konuda en çok terimler birbirine karışıyor: maki ile garig, obruk ile maar. Tanımları yan yana okursan farkı tek cümleyle söyleyebilirsin.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Maki – garig – psödomaki | Maki: Akdeniz ikliminde kızılçamın tahrip edildiği yerlerde her dem yeşil çalılar. Garig: makinin de tahribiyle oluşan, daha seyrek ve kısa çalılar. Psödomaki (yalancı maki): maki türleriyle kışın yaprak döken çalıların karışımı; Karadeniz kıyılarında görülür. |
| Flora âlemi – fitocoğrafik bölge | Türkiye'nin tamamı Holarktik flora âleminde. Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan bu âlemin içindeki bölgeler. |
| Obruk – maar – kaldera | Obruk karstik bir çökme çukuru. Maar ve kaldera volkaniktir: maar patlama çukuru, kaldera çöken volkan tepesi. |
| Traverten – sarkıt ve dikit | İkisi de kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşur. Traverten açıkta, termal suyun aktığı yamaçta; sarkıt ve dikit mağaranın içinde. |
| İribaş deniz kaplumbağası – yeşil deniz kaplumbağası | İribaş (Caretta caretta) Ege ve Akdeniz kumsallarının çoğunda yumurtlar. Yeşil kaplumbağa (Chelonia mydas) daha çok doğuda, Mersin, Adana ve Hatay kumsallarında. |
| Endemik – nesli tehlike altında | Endemik, yalnızca belli bir bölgede doğal olarak yaşayan demek. Nesli tehlike altında olmak ayrı bir değerlendirme (IUCN kategorileri). Bir tür ikisi birden olabilir: Kazdağı göknarı gibi. |
Nasıl çalışılır?
Önce üç fitocoğrafik bölgeyi harita üzerinde ayır; her birinin nerede olduğunu ve tipik bitki örtüsünü yan yana yaz.
Sonra her türü bir yerle eşleştir: kelaynak–Birecik, alageyik–Düzlerçamı, inci kefali–Van Gölü gibi. Tür ile yeri birlikte öğrenirsen soru hangi yönden gelirse gelsin cevabı bulursun.
Jeolojik oluşumları "nasıl oluşur" sorusuyla çalış: volkanik mi, karstik mi, buzul mu? Seçenekler genellikle bu üç gruptan karışık geliyor. Maki, garig, step, longoz, kaldera, maar, obruk ve traverten gibi terimlerin her birini de tek cümleyle tanımlamayı dene.
Yerlerin hangi ilde olduğunu ise coğrafya rehberiyle birlikte çalış: Türkiye’nin tarihi ve turizm coğrafyası.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. Ege ve Akdeniz kıyılarımızda deniz mağaralarında yavrulayan, nesli tehlike altındaki memeli hangisidir?
- Afalina
- Su samuru
- Akdeniz foku
- Mors
- Deniz aslanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Akdeniz foku yavrularını, girişi su altında olan ve içinde kara platformu bulunan deniz mağaralarında doğurur. Bu tür mağaralar az olduğu için mağaralara tekne ve yüzücülerin girmesi yavruları tehlikeye atar.
2. Akdeniz ikliminin görüldüğü kıyılarda, kızılçam ormanlarının tahrip edildiği yerlerde yayılan, kısa boylu ve her dem yeşil çalılardan oluşan bitki topluluğuna ne ad verilir?
- Step
- Maki
- Tundra
- Savan
- Çayır
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Makide yabani zeytin, keçiboynuzu, kermes meşesi, mersin, defne ve sandal ağacı gibi türler bulunur. Maki de tahrip edilirse yerini daha seyrek ve kısa boylu garig alır.
3. Kireçtaşı gibi suda çözünebilen kayaçların içindeki boşlukların tavanı çöktüğünde oluşan ve Konya'nın Karapınar çevresinde sık görülen derin çukurlara ne ad verilir?
- Kaldera
- Maar
- Obruk
- Lagün
- Delta
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Obruk karstik bir yer şekli. Karapınar'daki Meke Gölü de bir çukurda yer alır ama obruk değil, volkanik bir maardır; kaldera da volkaniktir.
4. Yalnızca Türkiye'de yetişen ve adını Balıkesir ile Çanakkale arasındaki dağdan alan ağaç türü hangisidir?
- Kazdağı göknarı
- Kızılçam
- Sarıçam
- Karaçam
- Lübnan sediri
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Kazdağı göknarı endemik bir göknar ve IUCN listesinde tehlike altında (EN). Kızılçam, sarıçam ve karaçam Türkiye dışında da doğal olarak yetişir; Lübnan sediri de adından anlaşılacağı gibi yalnız Türkiye'ye özgü değil.
5. Antalya'daki Düzlerçamı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası özellikle hangi türün doğal popülasyonunu korumak için önem taşır?
- Yaban keçisi
- Ceylan
- Kızıl geyik
- Alageyik
- Karaca
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Düzlerçamı, Antalya'nın yaklaşık 25 km kuzeybatısında; 1966'da koruma altına alındı. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'ne göre Türkiye'deki son doğal alageyik popülasyonu burada yaşıyor.