Türk halk bilimi, edebiyat ve el sanatları: MKS konu rehberi
Rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 6'sı Türk halk bilimi, Türk dili ve edebiyatı ile geleneksel Türk el sanatlarından geliyor. Alan geniş: halk oyunları, şenlikler ve geleneksel tiyatro; UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listelerindeki Türkiye unsurları; halk ve tasavvuf şairleri ile eser–yazar ilişkileri; bir de hat, tezhip, ebru, çini gibi el sanatları. Bilgilerin çoğu bir eşleştirme olarak akılda kalıyor: oyun–yöre, eser–yazar, sanat–merkez, unsur–yıl.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Rehberlik yaparken bu konuya sandığımızdan sık döndük. Bir sema töreninde, bir çini atölyesinde ya da bir halk oyunları gösterisinde grubun sorduğu sorular çoğu zaman bu sayfadaki bilgilere çıkıyor.
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 6. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Kapsam
- Halk kültürü ve şenlikler, geleneksel tiyatro, halk ve tasavvuf edebiyatı, modern Türk edebiyatında eser–yazar, geleneksel el sanatları, UNESCO somut olmayan kültürel miras listeleri ve Dünya Belleği
- Komşu konular
- Kutadgu Bilig, Orhun yazıtları, Dîvânu Lugâti't-Türk ve destanlar Genel Türk tarihi ve kültürü; cami, medrese ve resim Genel sanat tarihi; UNESCO Dünya Mirası Listesi ve coğrafi işaretli ürünler Türkiye'nin tarihi ve turizm coğrafyası konusuna giriyor.
Bu konudan neler sorulur?
Halk kültürü tarafında halk oyunları var: oyun türleri ve oynandıkları yöreler. Şenlikler ve geleneklerden Nevruz, Hıdrellez, Mesir Macunu Festivali, Kırkpınar, keşkek ve sohbet toplantıları; geleneksel tiyatrodan meddah, Karagöz ve orta oyunu soruluyor.
UNESCO tarafında Türkiye'nin somut olmayan kültürel miras listelerindeki unsurlar, bunların yılları ve ortak dosyalar var. Dünya Belleği kaydındaki belgeler de buraya giriyor.
Edebiyatta âşıklık geleneği, halk ozanları, tasavvuf şairleri, halk hikâyeleri ve Nasreddin Hoca öne çıkıyor. Eser–yazar eşleştirmeleri halk, tasavvuf ve divan edebiyatından da modern Türk edebiyatından da geliyor.
El sanatlarında hat, tezhip, ebru, minyatür, çini, kündekari, sedef kakma, telkari, dokuma ve işleme soruluyor; bunların taşları ve merkezleri de.
UNESCO listelerinde Türkiye
Türkiye'nin 2025 itibarıyla UNESCO somut olmayan kültürel miras listelerinde 32 unsuru var: 29'u İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'nde, 3'ü Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'nde. Tablodaki yılları Kültür ve Turizm Bakanlığının listesinden aldık. Çok uluslu ve ortak dosyaları da yanlarına yazdık; bir unsurun hangi ülkeyle ortak dosyayla kaydedildiği de sorulabiliyor.
| Yıl | Unsur |
|---|---|
| 2008 | Meddahlık; Mevlevi Sema Töreni |
| 2009 | Âşıklık geleneği; Karagöz; Nevruz (çok uluslu) |
| 2010 | Geleneksel sohbet toplantıları; Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali; Alevi-Bektaşi ritüeli Semah |
| 2011 | Tören keşkeği geleneği |
| 2012 | Mesir Macunu Festivali |
| 2013 | Türk kahvesi kültürü ve geleneği |
| 2014 | Ebru: Türk kâğıt süsleme sanatı |
| 2016 | Geleneksel çini ustalığı; ince ekmek yapma ve paylaşma kültürü: lavaş, katırma, jupka, yufka (çok uluslu) |
| 2017 | Bahar kutlaması Hıdrellez (Kuzey Makedonya ile); ıslık dili (Acil Koruma Listesi) |
| 2018 | Dede Korkut mirası (Azerbaycan ve Kazakistan ile) |
| 2019 | Geleneksel Türk okçuluğu |
| 2020 | Minyatür sanatı (çok uluslu); geleneksel zekâ ve strateji oyunu mangala/göçürme (Kazakistan ve Kırgızistan ile) |
| 2021 | Hüsn-i hat |
| 2022 | Nasreddin Hoca fıkralarını anlatma geleneği (çok uluslu); çay kültürü (Azerbaycan ile); ipek böcekçiliği ve dokuma için geleneksel ipek üretimi (çok uluslu); geleneksel Ahlat taş işçiliği (Acil Koruma Listesi) |
| 2023 | Tezhip sanatı (çok uluslu); iftar ve iftarla ilgili sosyo-kültürel gelenekler (çok uluslu); mey-balaban zanaatkârlığı ve icrası (Azerbaycan ile); sedef kakma sanatı (Azerbaycan ile); zeytin yetiştiriciliğiyle ilgili geleneksel bilgi ve uygulamalar (Acil Koruma Listesi) |
| 2024 | Geleneksel tulum yapımı ve icrası (Kuzey Makedonya ile) |
| 2025 | Antep işi nakışı |
Dünya Belleği başka bir program: UNESCO burada gelenekleri değil, belge ve el yazmalarını kaydediyor. Türkiye'nin uluslararası kayıttaki belgeleri arasında Boğazköy Hitit tabletleri, Kültepe tabletleri, Dîvânu Lugâti't-Türk, Piri Reis haritası, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki İbn Sînâ eserleri ve Kandilli Rasathanesi el yazmaları var.
Geleneksel el sanatları
Bu sanatların bir kısmı UNESCO listesinde de var. Yanlarına yılını yazdık; iki tabloyu birlikte çalışabilirsin.
| Sanat | Nedir? |
|---|---|
| Hat (hüsn-i hat) | Arap harfleriyle yapılan güzel yazı sanatı. UNESCO listesinde (2021). |
| Tezhip | Yazma kitapların, hat levhalarının ve minyatürlerin altın varak ya da altın boyayla süslenmesi. UNESCO listesinde (2023). |
| Ebru | Kitreli su üzerine serpilen boyalarla oluşturulan desenin kâğıda aktarılması. UNESCO listesinde (2014). |
| Minyatür | Yazma kitapları süsleyen, derinlik ve gölge kullanılmayan küçük resim. UNESCO listesinde (2020). |
| Çini | Desenleri sırla kaplanıp fırınlanan, duvar kaplamasında ve kaplarda kullanılan süsleme. İznik ve Kütahya en bilinen merkezler. UNESCO listesinde (2016). |
| Kündekari | Geometrik biçimde kesilmiş ahşap parçaların çivi ve tutkal kullanılmadan yalnızca birbirine geçirilmesi. Minber, kapı ve pencere kanatlarında kullanılır; Konya Alâeddin Camii minberi erken örneklerdendir. |
| Sedef kakma | Ahşap yüzeye açılan yuvalara deniz kabuklarının parlak iç tabakasından kesilen parçaların yerleştirilmesi. UNESCO listesinde (2023, Azerbaycan ile). |
| Telkari | İnce gümüş ya da altın tellerle yapılan kuyumculuk. Adı "tel" ile Farsçada örme anlamına gelen "kâri" sözcüğünden gelir. Mardin'in Midyat ilçesi ve Ankara'nın Beypazarı ilçesi önemli merkezler. |
| Lületaşı | Eskişehir'de çıkarılan beyaz, yumuşak bir taş (sepiyolit); pipo ve süs eşyası yapılır. |
| Oltu taşı | Erzurum'un Oltu ilçesinde çıkarılan siyah taş ("kara kehribar"); tespih ve takı yapılır. Coğrafi işaretle tescilli. |
| Antep işi | Kumaşın iplikleri çekilerek açılan boşluklarla yapılan Gaziantep nakışı. UNESCO listesinde (2025). |
Halk oyunları ve yöreleri
Yöre sorularında en iyi yardımcı harita: bar Kuzeydoğu Anadolu'da, horon Doğu Karadeniz'de, zeybek Ege'de, hora Trakya'da.
| Oyun | Yöre | Özelliği |
|---|---|---|
| Halay | Güneydoğu, Doğu ve İç Anadolu, Orta Karadeniz, Çukurova | Bölgeye göre Çukurova (güney) halayları, doğu halayları ve bozkır halayları diye ayrılır. |
| Bar | Kuzeydoğu Anadolu: Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane | Halaya benzer ama kol ve el hareketleri öne çıkar; ezgileri halaydan ağırdır. |
| Horon | Doğu Karadeniz | Hızlı omuz silkme ve ayak sallama; genellikle kemençe ve davul eşliğinde. |
| Zeybek | Ege: İzmir, Manisa, Aydın, Denizli, Uşak | Kollar omuz hizasında açılır, büyük ve ağır adımlar atılır. Halkı koruyan cesur kişiyi temsil eder. |
| Hora | Trakya: Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Çanakkale | Hızlı ve kıvrak; ayak adımları öne çıkar. |
| Kaşık oyunları | Batı Karadeniz, Güney Marmara, İç Batı Anadolu, Konya ve Mersin çevresi | Tahta kaşıklar ritim aracı olarak kullanılır. |
| Teke zortlatması | Burdur, Antalya, Isparta, Denizli, Fethiye çevresi | Yörüklerin erkek keçinin (teke) hareketlerini taklit ettiği oyun. |
Şairler, yazarlar ve eserler
Karacaoğlan'ın yaşadığı yüzyıl tartışmalı; onu yüzyılından çok Toroslar'la ve koşmalarıyla hatırla.
| Kişi | Dönem ve gelenek | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Ahmed Yesevî | 12. yüzyıl, tasavvuf | Hikmetleri Dîvân-ı Hikmet'te toplanır. |
| Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî | 13. yüzyıl, Konya, tasavvuf | Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr (Farsça). Mevlevi sema töreni UNESCO listesinde. |
| Hacı Bektâş-ı Velî | 13. yüzyıl, tasavvuf | Makâlât; Bektaşîliğin piri sayılır. |
| Yunus Emre | 13.–14. yüzyıl, tasavvuf | Türkçe ilahileri ve Risâletü'n-Nushiyye. |
| Pir Sultan Abdal | 16. yüzyıl, Sivas, Alevi-Bektaşi şiiri | Deyiş ve nefesleri. |
| Köroğlu | 16. yüzyıl, halk şiiri | Koçaklamalarıyla bilinen ozan ve Köroğlu destanının kahramanı. |
| Karacaoğlan | Yaşadığı yüzyıl tartışmalı; Toroslar ve Güney Anadolu | Aşk, doğa ve gurbet konulu koşmalar; tasavvufa uzak bir halk ozanı. |
| Dadaloğlu | 18.–19. yüzyıl, Toroslar, Avşar boyu | Sevda ve yurt şiirleri; Avşarların iskâna karşı direnişini dile getirdi. |
| Âşık Veysel | 1894–1973, Sivas'ın Şarkışla ilçesi, Sivrialan köyü | Köy enstitülerinde saz öğretmenliği yaptı; Deyişler, Sazımdan Sesler, Dostlar Beni Hatırlasın. |
| Nasreddin Hoca | 13. yüzyıl; Sivrihisar'da doğduğu, Akşehir'de öldüğü kabul edilir | Fıkraları. Fıkralarını anlatma geleneği UNESCO listesinde (2022, çok uluslu). |
| Modern edebiyattan | 20. yüzyıl romanı | Ateşten Gömlek ve Sinekli Bakkal – Halide Edib Adıvar; Çalıkuşu – Reşat Nuri Güntekin; Yaban – Yakup Kadri Karaosmanoğlu; Kuyucaklı Yusuf – Sabahattin Ali; İnce Memed – Yaşar Kemal; Huzur – Ahmet Hamdi Tanpınar. |
Sık karıştırılanlar
Bu konuda karışanlar çoğunlukla adı ya da tekniği benzeyenler: Dîvân-ı Hikmet ile Dîvânu Lugâti't-Türk, hat ile tezhip, ebru ile minyatür.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Meddah – Karagöz – orta oyunu | Meddah tek başına, taklitlerle hikâye anlatır; simgeleri değnek ve makreme denen mendildir. Karagöz deriden tasvirlerle beyaz perde arkasında oynatılır. Orta oyunu açık alanda, oyuncularla oynanır; baş kişileri Kavuklu ve Pişekâr. |
| Hat – tezhip | Hat yazının kendisidir. Tezhip, yazmayı ya da levhayı altınla süsleme sanatıdır. |
| Ebru – minyatür | Ebru su üzerinde oluşturulan boya deseninin kâğıda aktarılmasıdır. Minyatür yazma kitapları süsleyen küçük resimdir. |
| Kündekari – sedef kakma | Kündekari ahşap parçaların çivisiz geçmesidir. Sedef kakma ahşaba sedef parçaları yerleştirmektir. |
| Lületaşı – Oltu taşı | Lületaşı Eskişehir'in beyaz taşı; Oltu taşı Erzurum'un siyah taşı. |
| Nevruz – Hıdrellez | Nevruz 21 Mart'ta kutlanan bahar ve yeni yıl bayramı. Hıdrellez, Hızır ile İlyas'ın buluştuğuna inanılan 6 Mayıs'ta kutlanır. |
| Somut olmayan kültürel miras – Dünya Mirası – Dünya Belleği | Somut olmayan kültürel miras yaşayan gelenekleri (Karagöz), Dünya Mirası yerleri ve anıtları (Hattuşa), Dünya Belleği belge ve el yazmalarını (Boğazköy tabletleri) kapsar. |
| Dîvân-ı Hikmet – Dîvânu Lugâti't-Türk | Dîvân-ı Hikmet Ahmed Yesevî'nin hikmetleridir. Dîvânu Lugâti't-Türk Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğüdür. |
| Mesnevî – Risâletü'n-Nushiyye | Mesnevî, Mevlânâ'nın Farsça eseri. Risâletü'n-Nushiyye, Yunus Emre'nin Türkçe öğüt kitabı. |
Nasıl çalışılır?
UNESCO listesini yıl sırasıyla çalış. Her unsurun yanına Türkiye'nin tek başına mı, ortak dosyayla mı girdiğini ve hangi listede olduğunu yaz.
El sanatlarını malzeme, teknik ve merkez üçlüsüyle öğren: telkari için gümüş tel, örme, Midyat; kündekari için ahşap, çivisiz geçme, minber gibi. Halk oyunlarında da bar, horon, zeybek, hora ve halayın yörelerini harita üzerinde ayır.
Şairleri geleneğiyle eşleştir: âşık, tasavvuf, divan ya da modern edebiyat. Her biri için bir eser ya da bilinen bir özellik yeter.
Son olarak komşu konuları ayır: Kutadgu Bilig ve Orhun yazıtları Türk tarihi, yapılar sanat tarihi konusunda soruluyor.
Bir Karagöz oyunu izleme fırsatın olursa kaçırma. Perdeyi ve tasvirleri bir kez görünce meddah ve orta oyunuyla farkı kendiliğinden yerine oturuyor.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. İnce gümüş ya da altın tellerin bükülüp birbirine eklenmesiyle yapılan ve Mardin'in Midyat ilçesiyle Ankara'nın Beypazarı ilçesinde yaşatılan kuyumculuk sanatı hangisidir?
- Savat
- Tombak
- Telkari
- Kalem işi
- Kakma
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Telkari, adını "tel" ile Farsçada örme anlamına gelen "kâri" sözcüğünden alır. Savat gümüşteki oyuklara siyah bir alaşımın işlenmesi, tombak ise bakır eşyanın altınla kaplanmasıdır.
2. Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Gümüşhane çevresinde topluca, yan yana dizilerek oynanan halk oyunu türü hangisidir?
- Zeybek
- Bar
- Horon
- Teke zortlatması
- Hora
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Bar, Kuzeydoğu Anadolu'nun halk oyunu; halaya benzer ama kol ve el hareketleri öne çıkar. Horon Doğu Karadeniz'in, zeybek Ege'nin, hora Trakya'nın, teke zortlatması Teke yöresinin oyunu.
3. Geleneksel Türk okçuluğu 2019'da UNESCO'nun hangi listesine ya da programına kaydedilmiştir?
- Dünya Mirası Listesi
- Dünya Belleği Uluslararası Kaydı
- Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi
- İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi
- Yaratıcı Şehirler Ağı
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Okçuluk, Türkiye'nin tek başına yaptığı başvuruyla Temsilî Liste'ye girdi. Acil Koruma Gerektiren Liste'de Türkiye'den ıslık dili, Ahlat taş işçiliği ve zeytin yetiştiriciliği var. Dünya Mirası yerleri ve anıtları, Dünya Belleği ise belge ve el yazmalarını kapsıyor.
4. Karagöz oyununda beyaz perdeye yansıtılan tasvirler geleneksel olarak çoğunlukla hangi malzemeden yapılır?
- Deve derisi
- Ceviz ağacı
- Bakır levha
- Pamuklu kumaş
- Mukavva
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Tasvirler ışık geçirecek biçimde işlenmiş deriden, özellikle deve derisinden yapılır ve kök boyalarla renklendirilir. Oyun, arkasından ışık verilen beyaz perdede oynatılır ve mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş bölümlerinden oluşur.
5. Fıkralarıyla tanınan Nasreddin Hoca'nın türbesi bugün hangi ilçededir?
- Sivrihisar
- Ilgın
- Beyşehir
- Seyitgazi
- Akşehir
Cevabı göster
Doğru cevap: E. Nasreddin Hoca'nın Eskişehir'in Sivrihisar ilçesindeki Hortu köyünde doğduğu, Konya'nın Akşehir ilçesinde öldüğü kabul edilir; türbesi Akşehir'dedir. Hayatına ilişkin tarihler kesin değildir.