Müzecilik ve tarihi eserlere ilişkin suçlar: MKS konu rehberi
Rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 6'sı müzecilik ve tarihi eserlere ilişkin suçlar konusundan geliyor. Konunun üç ayağı var: hangi eserin hangi müzede sergilendiği; Türk müzeciliğinin tarihi ile yurt dışına götürülüp geri getirilen eserler; bir de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun tanımları ve cezaları.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Bu konu sahada da karşımıza çıkıyor: grupla bir müzeyi ya da ören yerini gezerken bir eserin buraya nasıl geldiği ya da neden hâlâ yurt dışında olduğu sık sık soruluyor. Sınavdaki müze soruları da aynı merakın sorusu: hangi eser nerede, nereden geldi?
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 6. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Temel metin
- 21 Temmuz 1983 tarihli, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu
- Komşu konular
- Bir eserin kazıda bulunması ve kimin bulduğu Arkeoloji ve mitoloji; sanatçısı ve üslubu Genel sanat tarihi; ait olduğu uygarlık Anadolu medeniyetleri tarihi konusuna giriyor. Turizm ve rehberlik mevzuatı ise Genel turizm bilgisi konusunda.
Bu konudan neler sorulur?
Müze tarafında eşleştirmeler soruluyor: Türkiye'deki büyük müzelerin öne çıkan eserleri ve bu müzelerin hangi kentte olduğu. Aynı soru yurt dışı için de geliyor: Berlin, Londra, Viyana gibi kentlerin müzelerinde sergilenen Anadolu yapıları ve heykelleri.
Tarih tarafında Aya İrini koleksiyonlarından Müze-i Hümayun'a, Osman Hamdi Bey'den Âsâr-ı Atîka Nizamnâmesi'ne ve Cumhuriyet'in ilk müzelerine uzanan çizgi var. Geri getirilen eserlerde de hangi eserin, hangi ülkeden, ne zaman döndüğü ve bugün nerede sergilendiği soruluyor.
Kanun tarafı iki parça. Önce 2863 sayılı Kanun'un kavramları: kültür ve tabiat varlığı, taşınır ve taşınmaz ayrımı, sit, ören yeri, korunma alanı. Sonra yükümlülükler ve cezalar: bulunan eseri bildirme, yurt dışına çıkarma yasağı, izinsiz kazı, define arama ve eser kaçakçılığı.
Türk müzeciliğinin dönüm noktaları
Tabloyu yukarıdan aşağı bir hikâye gibi oku: ilk koleksiyonlar Aya İrini'de toplanıyor, Çinili Köşk'te müzeye dönüşüyor, Osman Hamdi Bey'le kurumlaşıyor; Millî Mücadele ve Cumhuriyet yıllarında müzecilik Ankara'ya ve Topkapı Sarayı'na uzanıyor.
| Yıl | Ne oldu? |
|---|---|
| 1846 | Ahmet Fethi Paşa'nın girişimiyle Aya İrini'de eski silahlar ve eski eserler koleksiyonları (Mecma-i Esliha-i Atîka, Mecma-i Âsâr-ı Atîka) oluşturuldu. |
| 1869 | Koleksiyon "Müze-i Hümayun" (İmparatorluk Müzesi) adını aldı. |
| 1880 | Fatih döneminde, 1472'de yapılan Çinili Köşk onarılarak müze olarak açıldı. |
| 1881 | Osman Hamdi Bey müze müdürü oldu. Yönettiği Sanâyi-i Nefîse Mektebi 1883'te öğretime başladı. |
| 1884 | Âsâr-ı Atîka Nizamnâmesi: eski eserler devlet malı sayıldı ve yurt dışına götürülmesi yasaklandı. 1906'da yerine yeni bir nizamname çıkarıldı; 1973'e kadar yürürlükte kalan bu 1906 nizamnamesiydi. |
| 1887 | Osman Hamdi Bey Sayda'da (Sidon) kazı başlattı; İskender Lahdi ve Ağlayan Kadınlar Lahdi buradan çıkarıldı. |
| 1891 | Mimar Alexandre Vallaury'nin tasarladığı Arkeoloji Müzesi binasının ilk bölümü açıldı. |
| 1921 | Ankara Kalesi'nin Akkale burcunda ilk müze kuruldu; bugünkü Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nin başlangıcı. |
| 1924 | Topkapı Sarayı müzeye dönüştürüldü; Cumhuriyet'in ilk müzesi. |
| 1973 | 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu çıkarıldı. |
| 1983 | 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kabul edildi; 1710 sayılı Kanun'u yürürlükten kaldırdı. |
| 1997 | Anadolu Medeniyetleri Müzesi "Avrupa'da Yılın Müzesi" seçildi. |
Müzeler ve öne çıkan eserleri
Listeyi Türkiye'deki müzelerle başlattık; sonuna Anadolu'dan götürülüp bugün yurt dışında sergilenen eserleri koyduk.
| Müze | Öne çıkanlar |
|---|---|
| İstanbul Arkeoloji Müzeleri İstanbul | Arkeoloji Müzesi, Eski Şark Eserleri Müzesi ve Çinili Köşk'ten oluşur. Sayda'dan İskender Lahdi ve Ağlayan Kadınlar Lahdi; Hititlerle Mısır arasındaki barış antlaşmasının (Kadeş) çivi yazılı tabletleri. |
| Anadolu Medeniyetleri Müzesi Ankara | Mahmut Paşa Bedesteni ile Kurşunlu Han'da. Eserler Paleolitik'ten Urartu'ya dönem sırasıyla sergilenir: Çatalhöyük'ün Neolitik ana tanrıça heykelciği, Hatti dönemi tunç geyik heykelcikleri. |
| Topkapı Sarayı Müzesi İstanbul | 1924'te müzeye dönüştürülen Osmanlı sarayı ve saray koleksiyonları. |
| Zeugma Mozaik Müzesi Gaziantep | Fırat kıyısındaki Zeugma antik kentinin villalarından mozaikler; Çingene Kızı mozaiği, Mars heykeli. |
| Hatay Arkeoloji Müzesi Antakya | 2.–6. yüzyıllara ait büyük mozaik koleksiyonu; mozaiklerin önemli bir kısmı 1932–1939'daki Princeton Üniversitesi kazılarından. |
| Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi Bodrum Kalesi | Kaş açıklarında bulunan, MÖ 14. yüzyıla tarihlenen Uluburun batığı ve diğer batıklar. |
| Antalya Müzesi Antalya | Perge heykelleri; iki yarısı 2011'de yeniden birleştirilen Yorgun Herakles. |
| Uşak Arkeoloji Müzesi Uşak | Lidya dönemine ait Karun Hazinesi. |
| Pergamon Müzesi Berlin | Bergama'dan Zeus Sunağı, Milet'ten Pazar Kapısı. |
| British Museum Londra | Likya'nın Xanthos kentinden Nereidler Anıtı; 1840'larda Charles Fellows tarafından götürüldü. |
| Efes Müzesi Viyana | Efes'teki Parth Anıtı'nın kabartmaları. |
Geri getirilen eserler
Kaçırılan bir eserin dönüşü çoğunlukla yıllar süren hukuki ve diplomatik bir uğraşın sonunda geliyor. Türkiye, kültür varlıklarının kanunsuz ithalini, ihracını ve mülkiyet devrini önlemeye yönelik 1970 tarihli UNESCO Sözleşmesi'ne 1981'de taraf oldu.
Bu hikâyelerin en akılda kalanı belki Yorgun Herakles: heykelin üst yarısı otuz yıl Boston'da kaldı, iki yarı ancak 2011'de Antalya Müzesi'nde yeniden birleşti.
| Eser | Nereden, ne zaman döndü? | Bugün |
|---|---|---|
| Karun Hazinesi | Uşak'taki Lidya tümülüslerinden 1966–1967'de kaçak kazıyla çıkarıldı. ABD'deki Metropolitan Sanat Müzesi'nden 1993'te döndü. | Uşak Arkeoloji Müzesi |
| Kanatlı Denizatı Broşu | Karun Hazinesi'nin parçası. 2005'te müzeden çalınıp yerine sahtesi kondu; 2013'te Almanya'dan geri getirildi. | Uşak Arkeoloji Müzesi |
| Yorgun Herakles'in üst gövdesi | Alt yarısı 1980'de Perge'de bulundu; üst yarısı 1981'den beri Boston Güzel Sanatlar Müzesi'ndeydi. 2011'de döndü. | Antalya Müzesi |
| Çingene Kızı mozaiğinin 12 parçası | 1960'larda kaçırıldı. ABD'deki Bowling Green Devlet Üniversitesi'nden 2018'de döndü. | Zeugma Mozaik Müzesi |
| Boubon'dan bronz imparator heykeli | 1960'larda Burdur'daki Boubon antik kentinden kaçırıldı; Marcus Aurelius olduğu düşünülüyor. 2025'te ABD'den döndü. | Ankara'da sergilenmek üzere getirildi |
2863 sayılı Kanun'un temel kavramları
Tablodaki anlamları Kanun'un diline yakın tuttuk, çünkü kavramlar arasındaki farklar kelimelerde saklı.
| Kavram | Kanundaki anlamı |
|---|---|
| Kültür varlığı | Tarih öncesi ve tarihî devirlere ait; bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili ya da sosyal yaşama konu olmuş, yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklar. |
| Tabiat varlığı | Jeolojik, tarih öncesi ve tarihî devirlere ait; ender bulunmaları ya da özellikleri ve güzellikleri nedeniyle korunması gereken değerler. |
| Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı | 19. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar; daha sonra yapılıp Bakanlıkça korunması gerekli görülenler; sit alanı içindekiler; Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluşuyla ilgili yapılar ve Atatürk'ün kullandığı evler. Koruma bölge kurulunun korunması gerekli bulmadığı taşınmazlar bu kapsamın dışında kalır. |
| Taşınmaz tabiat varlığı | Tarihî mağaralar, kaya sığınakları, özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları. |
| Taşınır kültür varlığı | Fosiller, insan iskeletleri, obsidyen, heykeller, tabletler, sikkeler, yazma ve tezhipli kitaplar, minyatürler; etnografik eserler; Millî Mücadele belgeleri ve Atatürk'ün eşyaları. |
| Sit | Çeşitli medeniyetlerin ürünü olan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu ya da önemli tarihî olayların geçtiği yerler ve korunması gereken doğal alanlar. Kanun'da arkeolojik, kentsel ve doğal sit geçer. Doğal sitlerde yetkili olan, Kanun'da Çevre ve Şehircilik Bakanlığı diye geçen bugünkü Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'dır. |
| Ören yeri | Tarih öncesinden günümüze uygarlıkların ürünü olan, topoğrafik olarak tanımlanabilen ve insan emeği kültür varlıklarıyla tabiat varlıklarının birleştiği alanlar. |
| Korunma alanı | Taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında etkili olan, korunması zorunlu alan. |
Kanun'a göre korunması gerekli taşınır kültür ve tabiat varlıkları yurt dışına çıkarılamıyor; geçici bir sergi için gönderilmelerine Cumhurbaşkanı karar veriyor (md. 32). Ters yönde bir yasak yok: yurt dışından kültür varlığı getirmek serbest (md. 33).
Araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı Kültür ve Turizm Bakanlığının. Türk ve yabancı heyetlere araştırma iznini Bakanlık, sondaj ve kazı iznini Cumhurbaşkanı veriyor (md. 35).
Suçlar ve cezalar
| Fiil | Ceza | Madde |
|---|---|---|
| Bulunan kültür varlığını bilerek bildirmemek | Altı aydan üç yıla kadar hapis | 67 |
| Bildirilmemiş kültür varlığını satmak, satın almak ya da kabul etmek | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası | 67 |
| Kültür ve tabiat varlığını yurt dışına çıkarmak | Beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası | 68 |
| Tescilli sit alanına ya da taşınmaz kültür varlığına kasten zarar vermek, izinsiz müdahale etmek | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası; amaç eseri yurt dışına kaçırmaksa ceza bir kat artırılır | 65 |
| Kültür varlığı bulmak için izinsiz kazı ya da sondaj | İki yıldan beş yıla kadar hapis; yer sit alanı ya da korunan bir yer değilse üçte biri indirilir | 74 |
| İzinsiz define aramak | Üç aydan iki yıla kadar hapis | 74 |
Bu suçlar yüzünden el konulan taşınır kültür ve tabiat varlıkları müzeye teslim ediliyor (md. 75).
Define aramak tamamen yasak değil: ruhsatnameyi Bakanlık verebiliyor. Ama korunan taşınmazlarda, sit alanlarında ve mezarlıklarda izin verilmiyor (md. 50).
Sık karıştırılanlar
Bu konuda tuzaklar çoğunlukla kavramlarda ve sayılarda: taşınır mı taşınmaz mı, üç gün mü on gün mü? Aşağıdaki ikilileri yan yana öğren.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Taşınır – taşınmaz kültür varlığı | Sikke, heykel, tablet ve yazma kitap taşınırdır. Höyük, tümülüs, kaya mezarı, kale, han ve cami taşınmazdır; Kanun mozaikleri ve freskleri de taşınmaz kültür varlığı örnekleri arasında sayar. |
| Kültür varlığı – tabiat varlığı | Tarihî mağaralar ve kaya sığınakları taşınmaz tabiat varlığıdır. Peri bacaları ise Kanun'da taşınmaz kültür varlığı örnekleri arasında geçer. |
| Sit – ören yeri – korunma alanı | Sit, korunması gereken alanın kendisidir. Ören yeri, insan eseri yapılarla doğanın birleştiği, sınırları belirgin arkeolojik alandır. Korunma alanı, bir taşınmazı çevresiyle birlikte korumak için ayrılan alandır. |
| Üç gün – on gün | Kültür varlığını bulan kişi en geç üç gün içinde bildirir. Bildirimi alan mülki amir ise on gün içinde Bakanlığa ve en yakın müze müdürlüğüne yazıyla bildirir. |
| Aya İrini – Çinili Köşk | Aya İrini, 1846'da ilk koleksiyonların toplandığı Bizans kilisesi. Çinili Köşk, 1880'de müze olarak açılan Fatih dönemi yapısı. |
| Müze-i Hümayun – Topkapı Sarayı Müzesi | Müze-i Hümayun Osmanlı'nın ilk resmî müzesi, bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Topkapı Sarayı 1924'te müzeye dönüşen, Cumhuriyet'in ilk müzesi. |
| Pergamon Müzesi – Bergama | Zeus Sunağı Berlin'deki Pergamon Müzesi'nde sergileniyor. İzmir'in Bergama ilçesindeki akropolde yalnızca sunağın temeli yerinde kaldı. |
| Âsâr-ı Atîka Nizamnâmesi – 2863 sayılı Kanun | 1884 nizamnamesi Osman Hamdi Bey döneminde çıkarıldı; 1906'da yenilenen nizamname 1973'e kadar yürürlükte kaldı. 2863 sayılı Kanun 1983'te kabul edildi; arada 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu vardı. |
Nasıl çalışılır?
Müze listesini bir haritanın üzerinde çalış: her büyük müze için hangi kentte olduğunu ve en bilinen iki üç eserini not et. Yurt dışındaki eserleri de nereden nereye diye ikili öğren: Bergama'dan Berlin'e Zeus Sunağı, Xanthos'tan Londra'ya Nereidler Anıtı gibi.
Geri getirilen eserleri dörtlü bir kartta tut: eser, geldiği ülke, dönüş yılı ve bugün bulunduğu müze.
Kanun'un sayılarını ayrı bir kartta topla: üç gün, on gün, 19. yüzyıl sonu ve yukarıdaki ceza aralıkları. Seçeneklerde bu sayılar birbirine yakın veriliyor; altı aydan üç yıla mı, iki yıldan beş yıla mı, tam bilmen gerekiyor.
Son olarak Kanun metnini kaynağından oku. mevzuat.gov.tr'deki metinde özellikle 3, 4, 6, 23, 32 ve 65–75. maddelere bak.
Bizim için en kalıcı yöntem müzeyi gezmek oldu: bir eseri vitrininin önünde gördükten sonra sınavda adını okuyunca yeri gözünün önüne geliyor.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na göre bir kültür varlığı bulan kişi, bunu en geç kaç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara ya da diğer yerlerde mülki amire bildirmek zorundadır?
- 3 gün
- 7 gün
- 10 gün
- 15 gün
- 30 gün
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Kanun'un 4. maddesine göre bulan kişi en geç üç gün içinde bildirmek zorunda. Muhtar aynı gün mülki amire, mülki amir de on gün içinde Bakanlığa ve en yakın müze müdürlüğüne yazıyla bildiriyor. Bilerek bildirmemenin cezası altı aydan üç yıla kadar hapis (md. 67).
2. 2863 sayılı Kanun'a göre, koruma bölge kurulu aksine karar vermedikçe, hangi tarihe kadar yapılmış taşınmazlar korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılır?
- 18. yüzyıl sonuna kadar
- Tanzimat Fermanı'na (1839) kadar
- 19. yüzyıl sonuna kadar
- Cumhuriyet'in ilanına (1923) kadar
- 1950 yılına kadar
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Kanun'un 6. maddesi 19. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazları korunması gerekli sayıyor. Daha sonra yapılmış olanlar da Bakanlık gerek görürse korunuyor; Millî Mücadele yapıları ve Atatürk'ün kullandığı evler için tarih aranmıyor.
3. Müze-i Hümayun'un koleksiyonu, 1880'de onarılarak müze olarak açılan ve Fatih Sultan Mehmed döneminden kalan hangi yapıda sergilenmeye başlamıştır?
- Bağdat Köşkü
- Çinili Köşk
- Sepetçiler Kasrı
- Ihlamur Kasrı
- Aynalıkavak Kasrı
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Çinili Köşk 1472'de yapıldı ve 1880'de onarılarak müze olarak açıldı. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin üç biriminden biri. Koleksiyon, 1891'de Osman Hamdi Bey döneminde açılan yeni müze binasına taşınana kadar burada sergilendi.
4. Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Kalesi'nin eteğindeki hangi iki Osmanlı yapısında yer alır?
- Çengelhan ve Suluhan
- Taşhan ve Pirinç Han
- Koza Han ve Emir Han
- Rüstem Paşa Kervansarayı ve Ali Paşa Çarşısı
- Mahmut Paşa Bedesteni ve Kurşunlu Han
Cevabı göster
Doğru cevap: E. Yapılar 1938–1968 arasında onarılarak müzeye dönüştürüldü; bedestenin orta bölümü 1943'te ziyarete açıldı. Müze 1997'de "Avrupa'da Yılın Müzesi" seçildi. Öteki seçeneklerden Koza Han ve Emir Han Bursa'da, Rüstem Paşa Kervansarayı ve Ali Paşa Çarşısı Edirne'de.
5. 2863 sayılı Kanun'a göre kültür ve tabiat varlıklarını kanuna aykırı olarak yurt dışına çıkaran kişiye verilecek hapis cezası aşağıdakilerden hangisidir?
- Altı aydan üç yıla kadar
- Bir yıldan üç yıla kadar
- İki yıldan beş yıla kadar
- Beş yıldan on iki yıla kadar
- On yıldan on beş yıla kadar
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Kanun'un 68. maddesi bu suça beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası öngörüyor. Korunması gerekli taşınır kültür varlıkları ancak geçici bir sergi için, Cumhurbaşkanı kararıyla yurt dışına gönderilebiliyor (md. 32).