Roma, Yunan ve Bizans tarihi: MKS konu rehberi
Roma, Yunan ve Bizans tarihi rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 10'unu oluşturuyor. Antik Yunan kent devletlerinden Büyük İskender'e, oradan Roma'ya ve 1453'te Konstantinopolis'in fethine uzanan uzun bir dönem bu. Ana başlıklar imparatorlar ve önemli olaylar, antik yazarlar, Roma'nın gündelik yaşamı ve İstanbul'daki Roma ve Bizans anıtları.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Bu konunun bir kısmını sınavdan sonra da anlatacaksın: Hipodrom, Ayasofya ve Yerebatan Sarnıcı İstanbul turlarının değişmeyen durakları. Biz bu anıtları önce sınav için ezberledik; asıl öğrenmemiz, grubun önünde anlatırken oldu.
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 10. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Dönem
- MÖ 8. yüzyılda Arkaik Yunan'dan 1453'te Konstantinopolis'in fethine kadar
- Komşu konular
- Hellenistik Anadolu krallıkları Anadolu medeniyetleri tarihi; antik yapı tipleri, sütun düzenleri ve mitoloji Arkeoloji ve mitoloji; Bizans kiliselerinin mimarisi ve mozaikleri Genel sanat tarihi; konsillerin inançla ilgili kararları Dinler tarihi konusuna da giriyor.
Bu konudan neler sorulur?
Konu Antik Yunan'la açılıyor: kent devletleri (polis), Atina ve Sparta, Pers Savaşları ve Peloponnesos Savaşı, Olimpiyat oyunları. Yunan düşüncesi ve yazarları da burada: Miletos okulu, Sokrates, Platon ve Aristoteles, Homeros ve Hesiodos, bir de tarihçiler ve coğrafyacılar.
Büyük İskender'in Asya seferi ve ölümünden sonra komutanlarının kurduğu krallıklar (diadokhlar) Yunan dünyasını Roma'ya bağlıyor. Roma'da Cumhuriyet'ten İmparatorluğa geçiş, önemli imparatorlar ve Anadolu'daki izleri, Pax Romana, tetrarşi ve Hristiyanlıkla ilgili fermanlar soruluyor. Gündelik yaşam ayrı bir başlık: hamamın bölümleri, giysiler, yemek ve ev eşyaları, kamu yapıları.
Bizans tarafında hanedanlar ve önemli imparatorlar, Nika Ayaklanması, ikonoklazma, konsiller, Latin işgali ve 1453 var. İstanbul'daki Roma ve Bizans anıtları ise kendi başına bir bölüm: Hipodrom ve dikilitaşlar, sütunlar, sarnıçlar, su kemeri, surlar ve kiliseler, hangisini kimin yaptırdığıyla birlikte. Bir de dünyanın yedi harikası soruluyor.
Zaman çizelgesi
Yılları yaklaşık verdik ve yaygın kabul gören tarihleri seçtik. Bazı dönemlerin başlangıcı kaynaktan kaynağa değişiyor.
| Dönem | Akılda tutulacaklar |
|---|---|
| Arkaik Yunan MÖ 8.–6. yüzyıl | İlk Olimpiyat oyunları (geleneksel tarih MÖ 776). Homeros'un İlyada ve Odysseia destanları. Kent devletleri ve Akdeniz'e yayılan koloniler. Miletoslu Thales ve Miletos okulu. |
| Klasik Yunan MÖ 5.–4. yüzyıl | Pers Savaşları (Marathon MÖ 490, Salamis MÖ 480). Perikles dönemi Atina'sı ve Parthenon. Atina ile Sparta arasındaki Peloponnesos Savaşı (MÖ 431–404). Sokrates, Platon, Aristoteles; tarihçiler Herodotos ve Thukydides. |
| Hellenistik dönem MÖ 334–30 | İskender'in seferi: Granikos (MÖ 334), İssos (333), Gaugamela (331). İskender MÖ 323'te Babil'de öldü; komutanları imparatorluğu paylaştı: Mısır'da Ptolemaioslar, Suriye ve Mezopotamya'da Seleukoslar, Makedonya'da Antigonoslar. Dönem, Mısır'ın Roma'ya katılmasıyla biter. |
| Roma Cumhuriyeti MÖ 509–27 | Senato ve konsüller. Kartaca'ya karşı Pön Savaşları. Julius Caesar MÖ 44'te öldürüldü. |
| Roma İmparatorluğu MÖ 27 – MS 476 (Batı) | İlk imparator Augustus. Augustus'tan Marcus Aurelius'un ölümüne (MS 180) kadar süren barış dönemi Pax Romana. Diocletianus'un dörtlü yönetimi (tetrarşi, 293). I. Constantinus: Milano Fermanı (313), İznik Konsili (325), Konstantinopolis'in başkent oluşu (330). I. Theodosius Hristiyanlığı resmî din yaptı (380); 395'te imparatorluk ikiye ayrıldı. Batı Roma 476'da yıkıldı. |
| Erken Bizans 4.–8. yüzyıl başı | I. Iustinianos (527–565): Nika Ayaklanması (532), Ayasofya (537), Yerebatan Sarnıcı. Arap kuşatmaları; eyaletlerin thema düzenine geçmesi. |
| İkonoklazma 726–843 | Dinî tasvirlerin yasaklandığı ve yok edildiği dönem. III. Leon'la başladı; 787'deki II. İznik Konsili tasvirlere izin verdi, yasak 815'te yeniden başladı ve 843'te kesin olarak kalktı. |
| Orta Bizans 843–1204 | Makedonya hanedanı ve Komnenoslar. Doğu ve Batı kiliselerinin ayrılığı (1054). Malazgirt Savaşı (1071). IV. Haçlı Seferi'nde Latinler Konstantinopolis'i ele geçirdi (1204). |
| Geç Bizans 1261–1453 | İznik'teki (Nikaia) Bizans devleti başkenti 1261'de geri aldı; Palaiologoslar hanedanı. Osmanlılar kenti 29 Mayıs 1453'te fethetti; son imparator XI. Konstantinos kuşatmada öldü. |
İstanbul'daki Roma ve Bizans anıtları
| Anıt | Yaptıran | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Hipodrom bugünkü Sultanahmet Meydanı | Septimius Severus (203); I. Constantinus genişletti | Araba yarışlarının yapıldığı alan. 532'deki Nika Ayaklanması burada başladı. |
| Dikilitaş | I. Theodosius 390'da Hipodrom'a diktirdi | Mısır'dan, firavun III. Thutmose döneminden kalma tek parça granit obelisk. Kaidesinde imparatoru ve ailesini gösteren kabartmalar var. |
| Yılanlı Sütun | I. Constantinus Delphoi'den getirtti | Yunanların Perslere karşı kazandığı Plataia zaferi (MÖ 479) anısına yapılmıştı. |
| Örme Dikilitaş | 10. yüzyılda VII. Konstantinos bronz levhalarla kaplattı | Taş bloklardan örülmüş. Levhaları 1204'te Latinler söktü. |
| Çemberlitaş Konstantin Sütunu | I. Constantinus, 330 | Kentin yeni başkent oluşu anısına dikildi. |
| Bozdoğan Kemeri Valens Su Kemeri | Valens, 4. yüzyıl | Kente su taşıyan su yolunun kemeri. |
| Kara surları | II. Theodosius, 5. yüzyıl başı | Haliç'ten Marmara'ya uzanan surlar. 1453 kuşatması bu surlarda geçti. |
| Yerebatan Sarnıcı | I. Iustinianos, 532 | 336 sütunlu kapalı sarnıç. İki sütunun kaidesinde Medusa başı var. |
| Ayasofya | I. Iustinianos, 532–537 | Mimarları Trallesli Anthemios ve Miletoslu Isidoros. Nika Ayaklanması'nda yanan kilisenin yerine yapıldı. |
| Aya İrini | I. Iustinianos Nika'dan sonra yeniden yaptırdı | 381'deki İstanbul Konsili, aynı yerdeki önceki kilisede toplandı. Bugün Topkapı Sarayı'nın birinci avlusunda. |
| Kariye Khora Manastırı | Mozaik ve freskleri 14. yüzyıl başında Theodoros Metokhites yaptırdı | Geç Bizans resim sanatının en önemli örneklerinden. |
Roma'da gündelik yaşam
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Apodyterium | Hamamın soyunma odası. |
| Frigidarium | Soğuk su havuzlu bölüm (soğukluk). |
| Tepidarium | Ilık bölüm (ılıklık). |
| Caldarium | Sıcak bölüm (sıcaklık). |
| Palaestra | Hamamın yanındaki açık spor avlusu. |
| Hypocaustum | Zeminin altındaki boşluklarda dolaşan sıcak havayla ısıtma düzeni. |
| Toga | Roma yurttaşının resmî dış giysisi. |
| Tunika | Günlük giyilen, dizlere inen giysi. |
| Triclinium | Yemek odası. Yemekler kline denen sedirlere uzanılarak yenirdi. |
| Thermopolium | Sıcak yemek ve içecek satılan dükkân. |
| Forum ve bazilika | Forum kentin ana meydanı; bazilika mahkeme ve ticaret binası. |
Dünyanın yedi harikası
Yedi harikanın ikisi bugünkü Türkiye'deydi: Efes'teki Artemis Tapınağı ve Halikarnassos'taki Mausoleion. İkisinden de bugün geriye çok az şey kaldı.
| Harika | Yeri | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Büyük Piramit | Giza, Mısır | Günümüze ulaşan tek harika. |
| Asma Bahçeler | Babil, bugün Irak | Varlığı arkeolojik olarak kanıtlanamadı. |
| Zeus heykeli | Olympia, Yunanistan | Pheidias'ın fildişi ve altından yaptığı heykel; günümüze ulaşmadı. |
| Artemis Tapınağı | Efes (Selçuk, İzmir) | Bugün temelleri ve yeniden dikilmiş tek bir sütunu duruyor. |
| Mausoleion | Halikarnassos (Bodrum, Muğla) | Karya hükümdarı Mausolos'un anıt mezarı. Taşlarının bir kısmı Bodrum Kalesi'nde kullanıldı. |
| Rodos Heykeli | Rodos | Güneş tanrısı Helios'un tunç heykeli; MÖ 3. yüzyılda depremde yıkıldı. |
| İskenderiye Feneri | İskenderiye, Mısır | Depremlerle yıkıldı; yerinde bugün Kayıtbay Kalesi var. |
Sık karıştırılanlar
Bu konuda yanlış seçenekleri çoğunlukla benzer adlar kuruyor: iki ferman, iki Konstantin, iki dikilitaş. Farkları yan yana görünce tuzak kendini ele veriyor.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Herodotos – Thukydides | Herodotos Halikarnassoslu; Pers Savaşları'nı anlattı, "tarihin babası" diye anılır. Thukydides Atinalı; Peloponnesos Savaşı'nı anlattı. |
| Milano Fermanı – Selanik Fermanı | Milano Fermanı (313) Hristiyanlara din özgürlüğü tanıdı; I. Constantinus ve Licinius. Selanik Fermanı (380) ile I. Theodosius Hristiyanlığı resmî din yaptı. |
| I. Constantinus – XI. Konstantinos | I. Constantinus kenti 330'da başkent yaptı. XI. Konstantinos son Bizans imparatoru; 1453'te kuşatmada öldü. |
| Dikilitaş – Örme Dikilitaş | Dikilitaş Mısır'dan getirilmiş tek parça granit obelisk. Örme Dikilitaş taş bloklardan örülmüş; bronz kaplaması 1204'te söküldü. |
| Ptolemaioslar – Klaudios Ptolemaios | Ptolemaioslar Mısır'ı yöneten Hellenistik hanedan. Klaudios Ptolemaios MS 2. yüzyılda İskenderiye'de yaşamış astronom ve coğrafyacı. |
| Strabon – Pausanias | Strabon Amasyalı coğrafyacı, Geographika'nın yazarı. Pausanias MS 2. yüzyılda Yunanistan'ı anlatan gezi yazarı. |
| Granikos – İssos – Gaugamela | İskender'in üç büyük zaferi: Granikos (MÖ 334, bugünkü Biga Çayı), İssos (MÖ 333, İskenderun Körfezi yakını), Gaugamela (MÖ 331, Kuzey Irak). |
Nasıl çalışılır?
Zaman çizelgesini kendin yaz. Yunan, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerini sırayla dizip her döneme iki üç kişi ve olay ekle. Bir olayın hangi döneme düştüğünü bilirsen seçeneklerin bir kısmı kendiliğinden eleniyor.
İmparatorları olaylarla eşleştir: Augustus ve Pax Romana; I. Constantinus, Milano Fermanı ve yeni başkent; I. Theodosius ve resmî din; I. Iustinianos, Nika ve Ayasofya. Bu dört ad yerine oturunca öteki imparatorlar onların çevresine kolayca yerleşiyor.
İstanbul'u bir güzergâh gibi çalış: Hipodrom'dan Yerebatan'a, Bozdoğan Kemeri'nden kara surlarına kadar anıtları kimin, ne zaman, neden yaptırdığını not et. Rehber olarak bu güzergâhı zaten anlatacaksın.
Latince ve Yunanca terimleri gruplara ayır: hamam bölümleri, giysiler, kamu yapıları. Her terimi Türkçe karşılığıyla birlikte öğren; hamamda soğukluk, ılıklık, sıcaklık sırası zaten tanıdık.
Komşu konulara da göz at: Anadolu'daki Hellenistik krallıklar Anadolu medeniyetleri tarihinde, sütun düzenleri ve mitoloji Arkeoloji ve mitoloji konusunda soruluyor.
Örnek sorular
Aşağıdaki soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınavlardan alınmadılar. Cevaba bakmadan önce bir seçenekte karar kıl.
1. Augustus'un kendi icraatını anlattığı Res Gestae metninin bugüne ulaşan en eksiksiz kopyası, hangi ildeki Roma tapınağının duvarlarında bulunur?
- İzmir
- Ankara
- Antalya
- Aydın
- Kayseri
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Ankara'da Ulus'taki Augustus ve Roma Tapınağı'nın duvarlarındaki yazıt (Monumentum Ancyranum), metnin Latince aslını ve Yunanca çevirisini birlikte taşıyan en eksiksiz kopya. Augustus'un MS 14'teki ölümünden kısa süre sonra yazıldı.
2. Bizans'ta bir strategosun hem askerî hem sivil yönetimi üstlendiği eyalet birimlerine ne ad verilirdi?
- Satraplık
- Polis
- Thema
- Karum
- Tetrarşi
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Thema düzeni 7. yüzyılda Arap ve Slav saldırıları döneminde ortaya çıktı; zamanla her themanın başındaki strategos hem orduyu hem sivil yönetimi üstlendi. Satraplık Perslerin, tetrarşi Diocletianus'un yönetim düzeniydi.
3. Platon'un Atina'da kurduğu okulun adı nedir?
- Lykeion
- Stoa
- Gymnasion
- Akademia
- Museion
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Platon okulunu MÖ 4. yüzyılın başlarında (geleneksel tarih MÖ 387) Atina'da kurdu. Öğrencisi Aristoteles burada yaklaşık yirmi yıl kaldıktan sonra kendi okulu Lykeion'u açtı.
4. Roma mutfağında pek çok yemeğe katılan, tuzlanmış balığın mayalanmasıyla yapılan sosa ne ad verilirdi?
- Garum
- Moretum
- Posca
- Defrutum
- Puls
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Garum, balık iç organlarının tuzla mayalanmasıyla yapılan ve her kesimden Romalının kullandığı bir sostu. Posca sulandırılmış ekşi şarap, defrutum kaynatılıp koyulaştırılmış üzüm şırası, puls tahıl lapası, moretum ise peynirli ve otlu bir ezmeydi.
5. Bizans'ta Hipodrom'daki araba yarışlarını destekleyen ve 532'de birlikte ayaklanan iki büyük taraftar grubu hangileridir?
- Plebler ve Patrisyenler
- Maviler ve Yeşiller
- Optimatlar ve Popularlar
- Guelfler ve Gibellinler
- Ariusçular ve Nestoriusçular
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Maviler ve Yeşiller, I. Iustinianos'a karşı "Nika!" (Yen!) diye birleşerek ayaklandı. Ayaklanmada yanan Ayasofya'nın yerine bugünkü yapı inşa edildi.