Genel sanat tarihi: MKS konu rehberi
Genel sanat tarihi, rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 7'sini veriyor. Konunun merkezinde Anadolu'daki Selçuklu, beylik, Osmanlı ve Bizans yapıları var; bunlara yapıları anlatan mimari terimler ve dünya sanatının önemli ressam ve heykeltıraşları ekleniyor. Her yapı için aynı üç soruyu sor: hangi ilde, kim yaptırdı, hangi yapı türüne giriyor?
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Bir kervansarayın avlusunda grubun ilk sorusu çoğunlukla "Bunu kim yaptırmış?" oluyor; sahada da en çok bu üç bilgiyi kullanıyorsun.
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 7. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Kapsam
- Antik Çağ heykeltıraşlarından Cumhuriyet dönemi mimarlığına kadar; ağırlık Anadolu'daki Türk-İslam ve Bizans yapılarında.
- Komşu konular
- Çini, hat, minyatür ve kündekâri gibi geleneksel sanatlar Türk halk bilimi, Türk dili ve edebiyatı ile geleneksel Türk el sanatları; dinî kişi ve sahneler Dinler tarihi; İstanbul'daki sarnıç, sütun ve su kemeri gibi Bizans anıtları Roma, Yunan ve Bizans tarihi; Selçukluların siyasi tarihi Genel Türk tarihi ve kültürü konusuna giriyor.
Bu konudan neler sorulur?
Konunun ağırlığı Anadolu'daki Türk-İslam yapılarında. Selçuklu ve beylik döneminden kervansaraylar, medreseler, darüşşifalar, kümbetler ve camiler soruluyor: onları kimin yaptırdığı ve bugün hangi ilde oldukları.
Osmanlı'da erken dönem için İznik, Bursa ve Edirne'deki ilk camiler ve külliyeler, klasik dönem için Mimar Sinan, selatin camileri, külliyeler ve köprüler geliyor. Saraylar ve köşkler, Lale Devri ve Batılılaşma dönemi yapıları ve Cumhuriyet dönemi mimarlığı da bu konunun içinde.
Bizans sanatından kiliseler, mozaik ve fresk programları ve Kapadokya'nın kaya kiliseleri soruluyor. Bütün bu yapıları anlatmak için mimari terimleri de bilmen gerekiyor: eyvan, revak, taç kapı, mihrap, minber, son cemaat yeri, kubbeye geçiş öğeleri. Geleneksel evler ve tarihî kent dokusu gibi sivil mimari de konuya giriyor.
Bir de dünya sanatı var: Antik Çağ heykeltıraşları, Rönesans ve sonrasının ressam ve heykeltıraşları, eser–sanatçı eşleştirmeleri. Türk resmi de Osman Hamdi Bey'den başlayarak bu başlıkta.
Yapı türleri ve mimari terimler
| Terim | Ne demek? | Örnek |
|---|---|---|
| Eyvan | Üç yanı kapalı, bir yanı tamamen açık, genellikle tonozla örtülü mekân. Medrese, kervansaray ve saraylarda avluya açılır. | Dört eyvanlı medreseler |
| Revak | Avlunun çevresinde sütun ya da ayaklara oturan, kemerli ve üstü örtülü galeri. | Cami ve medrese avluları |
| Taç kapı | Cepheden taşan, yoğun taş süslemeli anıtsal giriş; Selçuklu yapılarının en gösterişli bölümü. | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas) |
| Mihrap | Camide kıble yönünü gösteren, duvara oyulmuş niş. | Her camide |
| Minber | Cuma ve bayram namazlarında hutbe okunan merdivenli kürsü. | Kündekâri tekniğiyle yapılmış ahşap minberler |
| Son cemaat yeri | Caminin girişinin önündeki, çoğunlukla revaklı bölüm. | Osmanlı camileri |
| Kubbeye geçiş öğeleri | Kare bir mekândan yuvarlak kubbeye geçişi sağlar: pandantif küresel bir üçgen, tromp köşeye yerleştirilen yarım koni biçimli niş, Türk üçgeni üçgen yüzeylerden oluşan bir kuşaktır. | Selçuklu ve Osmanlı kubbeli yapıları |
| Kümbet | Silindirik ya da çokgen gövdeli, konik ya da piramit külahlı mezar yapısı. | Döner Kümbet (Kayseri) |
| Külliye | Bir caminin çevresinde medrese, imaret, darüşşifa, hamam ve türbe gibi yapılardan oluşan yapı topluluğu. | Süleymaniye Külliyesi (İstanbul) |
| Darüşşifa | Hastane. Şifahane, bimarhane ve maristan da denir. | Gevher Nesibe Darüşşifası (Kayseri) |
| Selatin camisi | Padişahların ya da hanedan üyelerinin yaptırdığı büyük cami; çoğunlukla birden çok minarelidir. | Süleymaniye, Sultanahmet |
Anadolu'da Selçuklu ve beylik yapıları
| Yapı | İl | Yaptıran ve tarih |
|---|---|---|
| Sultanhanı Kervansarayı | Aksaray | I. Alaeddin Keykubad, 1229 |
| Sultanhanı Kervansarayı | Kayseri | I. Alaeddin Keykubad, 1232–1236 |
| Gevher Nesibe Darüşşifası | Kayseri | I. Gıyaseddin Keyhüsrev, kız kardeşi Gevher Nesibe adına, 1206 |
| Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası | Sivas | Mengücekli Ahmed Şah ve eşi Turan Melek, 1228–1229; UNESCO listesinde (1985) |
| Hunat Hatun Külliyesi | Kayseri | I. Alaeddin Keykubad'ın eşi Mahperi Hunat Hatun, 1238 |
| Karatay Medresesi | Konya | Vezir Celaleddin Karatay, 1251 |
| İnce Minareli Medrese | Konya | Vezir Sahip Ata Fahreddin Ali, 1265'ten önce |
| Kubadabad Sarayı | Konya (Beyşehir Gölü kıyısı) | I. Alaeddin Keykubad; figürlü çinileriyle tanınır |
| Döner Kümbet | Kayseri | Şah Cihan Hatun için, 13. yüzyıl |
| Malabadi Köprüsü | Diyarbakır (Silvan) | Artuklu hükümdarı Timurtaş, 1147 |
| Yakutiye Medresesi | Erzurum | İlhanlı emiri Hoca Yakut, 1310 |
| İsa Bey Camii | İzmir (Selçuk) | Aydınoğlu İsa Bey, 1375 |
Osmanlı mimarisinin dönemleri
| Dönem | Öne çıkanlar | Örnekler |
|---|---|---|
| Erken dönem 14. yüzyıl – 15. yüzyıl ortası | İznik, Bursa ve Edirne'de tek kubbeli, çok kubbeli ve zaviyeli (ters T planlı) camiler | İznik Yeşil Cami, Bursa Ulu Camii (20 kubbe), Bursa Yeşil Cami, Edirne Üç Şerefeli Camii |
| Klasik dönem 16. yüzyıl | Merkezî kubbe ve yarım kubbelerle bütünlüklü iç mekân; Mimar Sinan, yaklaşık elli yıl mimarbaşı olarak çalıştı (1588'deki ölümüne kadar) | Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camileri |
| Lale Devri ve Batılılaşma 18. yüzyıl | Çeşme ve sebillerde süsleme; barok etkisi | Topkapı Sarayı önündeki III. Ahmed Çeşmesi (1728), Nuruosmaniye Camii (1749–1755, barok üslupta) |
| 19. yüzyıl | Avrupa üsluplarıyla saraylar ve camiler; Balyan ailesinin eserleri | Dolmabahçe Sarayı (Abdülmecid, 1856), Ortaköy Camii (Abdülmecid) |
| Birinci Ulusal Mimarlık 20. yüzyılın ilk çeyreği | Selçuklu ve Osmanlı öğelerini yeniden yorumlayan üslup; Mimar Kemaleddin, Vedat Tek | II. TBMM binası (Vedat Tek, 1924), Ankara Palas |
| İkinci Ulusal Mimarlık 1940'lar | Anıtsal, kesme taş, sade cepheler | Anıtkabir (Emin Onat ve Orhan Arda, 1953) |
Mimar Sinan'ın üç eseri
Sinan'ın anılarını Sâî Mustafa Çelebi yazıya geçirdi. Tezkiretü'l-Bünyan'da Sinan üç camiyi ustalığının basamakları olarak anıyor:
- Çıraklık eseri: Şehzade Camii, İstanbul (1548)
- Kalfalık eseri: Süleymaniye Camii, İstanbul (1557)
- Ustalık eseri: Selimiye Camii, Edirne (1568–1574); UNESCO listesinde
Dünya sanatından sanatçılar
| Sanatçı | Dönem | Bilinen eserleri |
|---|---|---|
| Phidias | Klasik Yunan, MÖ 5. yüzyıl | Parthenon'un heykelleri, Athena Parthenos, Olympia'daki Zeus heykeli |
| Myron | Klasik Yunan, MÖ 5. yüzyıl | Diskobolos (Disk Atan Atlet) |
| Praxiteles | Klasik Yunan, MÖ 4. yüzyıl | Knidos Aphroditesi, Hermes ve Bebek Dionysos |
| Lysippos | MÖ 4. yüzyıl | Büyük İskender'in portreleri, Apoksyomenos |
| Leonardo da Vinci | Rönesans | Son Akşam Yemeği (Milano), Mona Lisa (Paris, Louvre) |
| Michelangelo | Rönesans | Davut (Floransa), Sistina Şapeli'nin tavan freskleri (Vatikan) |
| Raffaello | Rönesans | Atina Okulu (Vatikan) |
| Sandro Botticelli | Rönesans | Venüs'ün Doğuşu, İlkbahar (Floransa, Uffizi) |
| Rembrandt | 17. yüzyıl, Hollanda | Gece Devriyesi |
| Vincent van Gogh | 19. yüzyıl sonu | Yıldızlı Gece |
| Gustav Klimt | 20. yüzyıl başı, Viyana | Öpücük (Viyana, Belvedere) |
| Pablo Picasso | 20. yüzyıl | Guernica |
| Osman Hamdi Bey | 19. yüzyıl sonu, Osmanlı | Kaplumbağa Terbiyecisi; Sanayi-i Nefise Mektebi'nin ve Türk müzeciliğinin kurucusu |
Sık karıştırılanlar
Yanlış seçenekler çoğunlukla adı ya da konusu benzeyen bilgilerden kuruluyor. Bu konuda en çok kafa karıştıranlar aynı adı taşıyan yapılar: iki Sultanhanı, iki Çifte Minareli Medrese, iki Yeşil Cami. Aşağıdaki ikilileri yan yana öğrenirsen bu tuzakların çoğu boşa çıkıyor.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| Eyvan – revak | Eyvan bir yanı açık, tonozlu bir mekân; revak avlunun çevresini dolanan kemerli galeri. |
| Mihrap – minber | Mihrap kıble yönünü gösteren duvar nişi; minber hutbe okunan merdivenli kürsü. |
| Pandantif – tromp | İkisi de kubbeye geçiş öğesi. Pandantif küresel üçgen, tromp köşeye yerleştirilen yarım koni biçimli niş. |
| Sultanhanı (Aksaray) – Sultanhanı (Kayseri) | İkisini de I. Alaeddin Keykubad yaptırdı: Aksaray'daki 1229'da, Kayseri'deki 1232–1236'da. |
| Çifte Minareli Medrese (Sivas) – Çifte Minareli Medrese (Erzurum) | Sivas'takini İlhanlı veziri Şemseddin Cüveynî 1271'de yaptırdı; bugün yalnızca minareli ön cephesi ayakta. Erzurum'daki 13. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir, yaptıranı tartışmalıdır. |
| Yeşil Cami (İznik) – Yeşil Cami (Bursa) | İznik'tekini Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa 1378'de başlattı, oğlu Ali Paşa tamamladı. Bursa'dakini Çelebi Mehmed yaptırdı; Yeşil Türbe'nin yanındadır. |
| Ayasofya – Küçük Ayasofya | İkisi de İmparator Iustinianos döneminde İstanbul'da yapıldı. Ayasofya (532–537) imparatorluğun büyük kilisesi; Küçük Ayasofya, Sergios ve Bakkhos Kilisesi olarak yapılmış daha küçük bir yapı. |
| Leonardo – Michelangelo | Son Akşam Yemeği ve Mona Lisa Leonardo'nun; Davut heykeli ve Sistina Şapeli'nin tavanı Michelangelo'nun. |
Nasıl çalışılır?
Her yapıyı üç bilgiyle not et: hangi ilde, kim yaptırdı, hangi yapı türü. Konya, Kayseri, Sivas ve Erzurum gibi illerde birden çok önemli yapı var; yapıları il il gruplarsan iş kolaylaşıyor.
Terimleri bir plan üzerinde öğren. Bir medrese ve bir cami planı çiz; eyvanı, revağı, mihrabı ve son cemaat yerini üzerinde işaretle. Kâğıt üzerinde yerini gösterebildiğin bir terimi sınavda karıştırmak zor.
Osmanlı mimarisini dönem dönem çalış: önce Bursa ve Edirne'deki erken yapılar, sonra Mimar Sinan, ardından Batılılaşma ve Cumhuriyet dönemi. Aynı adı taşıyan yapıları, yukarıdaki tablodaki gibi iki Sultanhanı'nı, iki Çifte Minareli'yi ve iki Yeşil Cami'yi, ayrı ayrı not et.
Dünya sanatında sanatçıyı, eseri ve müzeyi birlikte öğren; bir eserin nerede sergilendiği müzecilik konusunda da karşına çıkabilir.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. Konya'daki İnce Minareli Medrese'yi yaptıran Anadolu Selçuklu devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?
- Celaleddin Karatay
- Sahip Ata Fahreddin Ali
- Şemseddin Cüveynî
- Muineddin Pervane
- Sadeddin Köpek
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Vezir Sahip Ata Fahreddin Ali'nin yaptırdığı medrese 1265'ten önce tamamlandı; taç kapıda mimar Kölük bin Abdullah'ın adı yazılı. Bugün Taş ve Ahşap Eserleri Müzesi olarak kullanılıyor. Celaleddin Karatay ise yakınındaki Karatay Medresesi'ni yaptırdı.
2. Yıldırım Bayezid'in yaptırdığı Bursa Ulu Camii'nin üst örtüsü kaç kubbeden oluşur?
- 9
- 12
- 16
- 20
- 24
Cevabı göster
Doğru cevap: D. Yıldırım Bayezid camiyi Niğbolu zaferinin ardından 1396–1399 yıllarında yaptırdı. Yirmi kubbe, beşerli dört sıra hâlinde on iki ayağa oturur. Cami, çok kubbeli Osmanlı camilerinin en bilinen örneğidir.
3. Edirne'de adını dört minaresinden birinin üç şerefeli olmasından alan camiyi yaptıran Osmanlı padişahı hangisidir?
- I. Murad
- Yıldırım Bayezid
- Çelebi Mehmed
- II. Murad
- II. Mehmed
Cevabı göster
Doğru cevap: D. II. Murad, Üç Şerefeli Camii'yi 1438–1447 yıllarında yaptırdı. Yaklaşık 24 metrelik kubbesiyle kendinden önceki Osmanlı camilerinin hepsini aşar ve erken dönemden İstanbul'un klasik camilerine geçişin önemli bir adımı sayılır.
4. İstanbul'daki Kariye (Khora) Kilisesi'ni 14. yüzyılın başında onartıp mozaik ve fresklerle bezeten Bizans devlet adamı kimdir?
- Theodoros Metokhites
- Mikhael Psellos
- Ioannes Kantakuzenos
- Anna Komnena
- Narses
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Bizans sarayının en yüksek görevlilerinden, büyük logothetes Theodoros Metokhites kiliseyi onartıp iç mekânını mozaik ve fresklerle süsletti; bu süslemeler Geç Bizans sanatının en iyi örnekleri arasında sayılır. Yapı 2024'ten beri Kariye Camii olarak ibadete açık.
5. Vatikan Sarayı'ndaki “Atina Okulu” freskini yapan Rönesans ressamı aşağıdakilerden hangisidir?
- Leonardo da Vinci
- Michelangelo
- Raffaello
- Sandro Botticelli
- Tiziano
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Raffaello freski 1509–1511 yıllarında Vatikan'daki Apostolik Saray'ın Stanza della Segnatura odasına yaptı. Freskin ortasında Platon ve Aristoteles yer alır.