Genel Türk tarihi ve kültürü: MKS konu rehberi
Genel Türk tarihi ve kültürü, rehberlik sınavında (MKS) 100 sorunun yaklaşık 7'sini veriyor. Asya Hun Devleti'nden Anadolu Selçuklu Devleti'ne ve beyliklere uzanan uzun bir siyasi tarih bu; yanında eski Türk toplum yapısı, devlet anlayışı ve destanlar var. Her devletin kurucusunu, merkezini ve önemli savaşlarını, bir de ilk yazılı eserleri bilmen gerekiyor.
Son güncelleme: · Hazırlayan: mksrehber.com
Konya'da ya da Kayseri'de bir grupla yürürken Selçuklu tarihi sınav bilgisi olmaktan çıkıp anlatının kendisi oluyor; bugün ezberlediğin adlar orada birer hikâyeye dönüşüyor.
Sınavdaki yeri
- Soru sayısı
- 100 sorudan yaklaşık 7. Sınavdan sınava 1–3 soru değişebiliyor.
- Dönem
- MÖ 3. yüzyıldaki Asya Hun Devleti'nden 14. yüzyıl Anadolu beyliklerine kadar. Osmanlı Devleti ayrı bir konu.
- Komşu konular
- Selçuklu yapıları Genel sanat tarihi; Umay, Erlik gibi eski Türk mitolojisi Arkeoloji ve mitoloji; Gök Tanrı inancı Dinler tarihi; halk ve tasavvuf edebiyatı Türk halk bilimi, Türk dili ve edebiyatı ile geleneksel Türk el sanatları konusuna giriyor.
Bu konudan neler sorulur?
İslamiyet öncesinden Asya ve Avrupa Hunları, Göktürkler ve Uygurlar soruluyor: kurucular, önemli hükümdarlar ve olaylar. Orhun yazıtları ve öteki erken yazılı belgeler de bu dönemin konusu.
Eski Türk toplum ve devlet yapısı ayrı bir başlık: aileden devlete toplum birimleri, kut ve töre anlayışı, kurultay; kalın, yuğ, balbal ve kurgan gibi gelenekler. Türk destanları ve ait oldukları topluluklar da buraya giriyor.
İslamiyet'ten sonra Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti ve önemli savaşları geliyor. Ardından Anadolu Selçuklu Devleti ve beylikler: kurucular, merkezler ve Malazgirt'ten Kösedağ'a kadar önemli olaylar. İlk Türk-İslam eserlerinden Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk de soruluyor. Türk dünyası, yani bugünkü Türk devletleri ve ortak kültür kurumları da konunun parçası.
İslamiyet öncesi Türk devletleri
| Devlet ve dönem | Önemli hükümdarlar | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Asya Hun Devleti MÖ 3. yüzyıldan | Teoman, Mete Han (MÖ 209–174) | Mete Han ordusunu onlu sisteme göre örgütledi. Türk Kara Kuvvetleri kuruluş yılı olarak MÖ 209'u kabul eder. |
| Avrupa Hun Devleti 4.–5. yüzyıl | Balamir, Attila (434–453) | 375'te Karadeniz'in kuzeyinden batıya ilerleyerek Kavimler Göçü'nü başlattılar. Attila Doğu Roma'yı vergiye bağladı, 451'de Galya'ya sefer yaptı. |
| I. Göktürk Kağanlığı 552–630 | Bumin Kağan, İstemi Yabgu (batı kanadı) | "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet. Doğu kanadı 630'da Çin egemenliğine girdi. |
| II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı 682–744 | İlteriş Kutluk Kağan, Kapgan Kağan, Bilge Kağan | Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk dönemin önemli adları. Orhun yazıtları bu dönemde dikildi. 744'te Uygur, Basmıl ve Karluk saldırısıyla yıkıldı. |
| Uygur Kağanlığı 744–840 | Kutluk Bilge Kül Kağan, Bögü Kağan | Başkent Orhun vadisindeki Ordu-Balık. Bögü Kağan Maniheizm'i resmen kabul etti; Uygurlar yerleşik hayata geçti. 840'ta Kırgızlar yıktı. |
Türk-İslam devletleri
| Devlet ve dönem | Önemli hükümdarlar | Akılda tutulacaklar |
|---|---|---|
| Karahanlılar 840–1212 | Satuk Buğra Han | Satuk Buğra Han'ın Müslüman olmasıyla İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti olarak bilinir. Merkezleri Balasagun ve Kaşgar. Kutadgu Bilig (1069) ve Divanü Lügati't-Türk (1074) bu dönemde yazıldı. |
| Gazneliler 963–12. yüzyıl sonu | Sebük Tigin, Gazneli Mahmud | Merkez Gazne (bugünkü Afganistan). Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri. 1040'ta Dandanakan'da Selçuklulara yenildiler. |
| Büyük Selçuklu Devleti 1040–1157 | Tuğrul ve Çağrı beyler, Alp Arslan, Melikşah, Sencer | Dandanakan (1040) ile kuruldu; Alp Arslan Malazgirt'te (1071) Bizans'ı yendi. En geniş sınırlarına Melikşah döneminde ulaştı; vezir Nizâmülmülk Nizamiye medreselerini kurdu. Merkezler sırasıyla Nişabur, Rey, İsfahan ve Merv. |
| Anadolu (Türkiye) Selçukluları 1075–1308 | Kutalmışoğlu Süleyman Şah, II. Kılıç Arslan, I. Alaeddin Keykubad | Başkent önce İznik, 1097'den sonra Konya. Miryokefalon (1176) Anadolu'nun Türkleşmesinde dönüm noktası oldu; Kösedağ'da (1243) Moğollara yenilgiyle devlet dağılmaya başladı. |
Anadolu beylikleri ve merkezleri
| Beylik | Merkez (bugün) | Kuruluş |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum | 11.–12. yüzyıl, Malazgirt'ten sonra |
| Mengücekliler | Erzincan, Kemah, Divriği | 11.–12. yüzyıl, Malazgirt'ten sonra |
| Danişmendliler | Sivas, Tokat, Niksar | 11.–12. yüzyıl, Malazgirt'ten sonra |
| Artuklular | Hasankeyf, Mardin, Harput | 11.–12. yüzyıl, Malazgirt'ten sonra |
| Çaka Beyliği | İzmir | 11.–12. yüzyıl, Malazgirt'ten sonra |
| Karamanoğulları | Lârende (Karaman), Ermenek | 13.–14. yüzyıl |
| Germiyanoğulları | Kütahya | 13.–14. yüzyıl |
| Aydınoğulları | Birgi, Ayasuluk (Selçuk, İzmir) | 13.–14. yüzyıl |
| Saruhanoğulları | Manisa | 13.–14. yüzyıl |
| Menteşeoğulları | Milas, Beçin | 13.–14. yüzyıl |
| Candaroğulları | Kastamonu, Sinop | 13.–14. yüzyıl |
| Karesioğulları | Balıkesir | 13.–14. yüzyıl |
| Hamitoğulları | Eğirdir, Isparta | 13.–14. yüzyıl |
| Eretnaoğulları | Sivas, Kayseri | 13.–14. yüzyıl |
| Dulkadiroğulları | Maraş, Elbistan | 13.–14. yüzyıl |
| Ramazanoğulları | Adana | 13.–14. yüzyıl |
| Osmanoğulları | Söğüt, sonra Bursa | 13. yüzyıl sonu |
Destanlar
| Destan | Topluluk | Konusu |
|---|---|---|
| Alp Er Tunga | Sakalar (İskitler) | Saka hükümdarı Alp Er Tunga'nın İran'la savaşları ve ölümü; İran kaynaklarında Afrasiyab adıyla geçer. |
| Şu | Sakalar | Saka hükümdarı Şu'nun Büyük İskender'e karşı mücadelesi. |
| Oğuz Kağan | Hunlar | Oğuz Kağan'ın doğumu, fetihleri ve ülkeyi oğulları arasında paylaştırması; Mete Han ile ilişkilendirilir. |
| Türeyiş ve Ergenekon | Göktürkler | Türklerin bir dişi kurttan türeyişi ve Ergenekon'dan demir dağı eriterek çıkışı. |
| Türeyiş ve Göç | Uygurlar | Uygurların kökeni ve yurtlarından göçü. |
| Manas | Kırgızlar | Kahraman Manas'ın ve soyunun hayatı ve savaşları. |
| Satuk Buğra Han | Karahanlılar | Satuk Buğra Han'ın Müslüman oluşu. |
| Dede Korkut Hikâyeleri | Oğuzlar | Oğuz boylarının yaşamı ve kahramanlıkları. |
Eski Türk toplum ve devlet kavramları
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Oguş, urug, boy, budun, il | Aileden devlete toplum birimleri: oguş aile, urug sülale, boy, budun millet, il devlet. |
| Kut | Hükümdarın yönetme yetkisini Tanrı'dan aldığı inancı. |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları; hükümdar da töreye uymak zorundadır. |
| Kurultay (toy) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. |
| Otağ | Hükümdar çadırı. |
| Kalın | Evlenecek erkeğin ya da ailesinin kızın ailesine verdiği mal ya da para. |
| Yuğ | Ölen kişi için düzenlenen yas töreni. |
| Balbal | Mezarın yanına, ölenin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil etmek için dikilen taş. |
| Kurgan | Üstüne toprak yığılarak yapılan mezar. |
Sık karıştırılanlar
Yanlış seçenekler çoğunlukla adı ya da konusu benzeyen bilgilerden kuruluyor. İki Göktürk Kağanlığı, Dandanakan ile Malazgirt: aşağıdaki ikilileri yan yana öğrenirsen bu tuzakların çoğu boşa çıkıyor.
| Karışan ikili | Fark |
|---|---|
| I. Göktürk – II. Göktürk | I. Göktürk Kağanlığı'nı Bumin Kağan kurdu (552). II. Göktürk Kağanlığı'nı İlteriş Kutluk Kağan yeniden kurdu (682); Orhun yazıtları bu ikinci dönemden. |
| Kutadgu Bilig – Divanü Lügati't-Türk | Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib, 1069, Karahanlı hükümdarına sunulan siyasetname. Divanü Lügati't-Türk: Kaşgarlı Mahmud, 1072–1074, Araplara Türkçeyi öğretmek için yazılmış sözlük. |
| Dandanakan – Malazgirt | Dandanakan (1040): Selçuklular Gaznelileri yendi, Büyük Selçuklu Devleti kuruldu. Malazgirt (1071): Alp Arslan Bizans'ı yendi, Anadolu'nun kapıları açıldı. |
| Miryokefalon – Kösedağ | Miryokefalon (1176): II. Kılıç Arslan Bizans'ı yendi. Kösedağ (1243): Anadolu Selçukluları Moğollara yenildi. |
| Balbal – kurgan | Balbal mezarın yanına dikilen taş; kurgan üstüne toprak yığılmış mezarın kendisi. |
| Ötüken – Ordu-Balık | Ötüken, Göktürk ve Uygurların kutsal saydığı Orhun çevresindeki bölge. Ordu-Balık, Uygurların bu bölgede kurduğu başkent. |
| Uygurlar – Karahanlılar | Uygurlar Bögü Kağan döneminde Maniheizm'i kabul etti; Karahanlılar Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i. |
| Tonyukuk – Kül Tigin | Tonyukuk, II. Göktürk kağanlarının veziri ve danışmanı. Kül Tigin, Bilge Kağan'ın kardeşi ve komutanı. İkisinin de adına Orhun yazıtları arasında yer alan birer yazıt dikildi. |
Nasıl çalışılır?
Önce zaman çizelgesini kur: İslamiyet öncesi devletler (Hunlar, Göktürkler, Uygurlar), Türk-İslam devletleri (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu), Anadolu Selçuklu Devleti ve beylikler.
Sonra her devlet için dört bilgiyi bir satırda topla: kurucu, merkez, en önemli olay ve yıkılış nedeni. Savaşları da tarih sırasıyla ve sonuçlarıyla yaz: Talas (751), Dandanakan (1040), Malazgirt (1071), Miryokefalon (1176), Kösedağ (1243). Bu beş savaşı sırasıyla sayabiliyorsan dönemin iskeleti kurulmuş demektir.
Kavramları grup grup öğren: toplum birimleri (oguş, urug, boy, budun, il), yönetim (kut, töre, kurultay), ölüm gelenekleri (yuğ, balbal, kurgan).
Beylikleri de haritada işaretle. Beyliklerin merkezi olan şehirlerin çoğunda sanat tarihi konusundaki yapılar da var; iki konuyu birlikte çalışırsan ikisi de daha kolay aklında kalır.
Örnek sorular
Bu soruları bu sayfa için biz yazdık; geçmiş sınav sorusu değiller. Önce kendin çöz, sonra cevaba bak.
1. 1071'deki Malazgirt Savaşı'nda Selçuklu Sultanı Alp Arslan'a yenilerek esir düşen Bizans imparatoru kimdir?
- I. Aleksios Komnenos
- IV. Romanos Diogenes
- I. Manuel Komnenos
- II. Basileios
- I. Ioannes Tzimiskes
Cevabı göster
Doğru cevap: B. 26 Ağustos 1071'deki savaşta yaralanıp esir düşen IV. Romanos Diogenes, yaklaşık bir hafta sonra serbest bırakıldı. Zafer, Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı.
2. 1277'de devlet işlerinde ve toplantılarda Türkçeden başka dil kullanılmamasını emreden Mehmed Bey hangi beyliğin hükümdarıdır?
- Germiyanoğulları
- Aydınoğulları
- Karamanoğulları
- Candaroğulları
- Saruhanoğulları
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Karamanoğlu Mehmed Bey, 1277'de Konya'yı aldıktan sonra divanda, dergâhta, bârgâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil konuşulmamasını emretti. Beyliğin merkezi Lârende, yani bugünkü Karaman'dı.
3. Avrupa Hun hükümdarı Attila'nın 451'de Roma ve müttefiklerine karşı yaptığı büyük savaş hangisidir?
- Talas
- Katalaun
- Edirne
- Malazgirt
- Dandanakan
Cevabı göster
Doğru cevap: B. Attila 451'de Galya'da, Batı Roma komutanı Aetius ile Vizigot kralı I. Theoderik'in ordusuyla savaştı. Savaşın sonucu tarihçiler arasında tartışmalıdır; Hunlar ardından Galya'dan çekildi.
4. Eski Türklerde hükümdarın ülkeyi yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılan güce ne ad verilir?
- Töre
- Kurultay
- Kut
- Yuğ
- Otağ
Cevabı göster
Doğru cevap: C. Kut anlayışına göre hükümdar, yönetme yetkisi kendisine Tanrı tarafından verildiği için hükümdardır. Töre yazısız hukuk kuralları, kurultay devlet meclisi, yuğ yas töreni, otağ hükümdar çadırıdır.
5. 751'de Abbasiler ile Çin arasında yapılan ve Türklerin İslamiyet'e yakınlaşmasını hızlandıran savaş aşağıdakilerden hangisidir?
- Talas
- Katvan
- Kösedağ
- Miryokefalon
- Pasinler
Cevabı göster
Doğru cevap: A. Temmuz 751'de Talas Irmağı kıyısında yapılan savaşta Karluk Türkleri Çin ordusuna arkadan saldırdı ve Abbasi ordusu kazandı. Savaşın ardından Türk-Arap çatışması yerini dostluğa bıraktı ve İslamiyet Türkler arasında hızla yayıldı.